|

بوروکراسی و حساب‌وکتاب باستانی در ایران

فریدون مجلسی

از بوروکراسی یا دیوانسالاری از جهاتی انتقاد می‌شود اما ماکس وبر این ابزار قدیمی حاکمیتی را به‌عنوان اسکلت‌بندی هویت اداری کشور تئوریزه کرد که از مبانی تشکیل دولت-ملت به‌شمار می‌رود. حکومت‌های پدرسالار اولیه که جامعه را در خدمت رئیس می‌دانستند، نیاز به این‌گونه دیوانسالاری نداشتند. سپاه و راه و قلعه و مرزبان هم داشتند، برای تأمین هزینه‌های شاه و نگهبانی او و کشورش مالیات هم می‌گرفتند اما همه اینها متعلق به پادشاه و در خدمات او بود. زمانی که کتاب شاه و دربار در ایران باستان را ترجمه می‌کردم، دریافتم که در ایران سابقه جدی بنیان‌گذاری دیوانسالاری به دوران داریوش هخامنشی بازمی‌گردد. تحول همین دیوان است که تا بعد از اسلام نیز ادامه می‌یابد. تفاوت آن با حکومت پدرسالار در این است که حساب‌و‌کتاب و دارایی خصوصی و مخارج شاه از دولت یعنی دارایی عمومی تفکیک می‌شود.‌دربار جایگاه تصمیم‌گیری سیاسی عملی و کانون قدرت امپراتوری بود و اشرافیت موروثی ایرانی سهم مهمی در سیاست‌گذاری و حکومت بر آن قلمرو داشت. اشراف به سهم خود، خانمان‌های خودشان را بر پایه الگوی دربار سلطنتی سازمان‌دهی می‌کردند. برای این کار از همان‌گونه کارمندان شاه داشتند و مراسم و آیین‌هایی را جشن می‌گرفتند که او جشن می‌گرفت. علاوه‌بر‌آن، ساتراپ‌ها که در ایالاتی بسیار دور از قلب امپراتوری اقامت داشتند، خودشان را به سبک شاه می‌آراستند. ساتراپ‌ها را نباید صرفا کارمندان اداری عالی‌مقام پنداشت، زیرا آنان، در سراسر امپراتوری، معرف و نماینده شاه بودند و در این مقام، رفتار او را تقلید و سلیقه او را سرمشق خود قرار می‌دادند.اما ساتراپ‌بودن شغل مخاطره‌آمیزی بود، زیرا ساتراپ‌ها شخصا متکی به لطف و خیرخواهی شاه بودند و بر همین مبنا باید مراقب رفتار خودشان می‌بودند و جای تردید نیست که در دربارهای ایالتی خودشان از سوی مقامات مرکزی به دقت زیر نظر بودند تا مبادا نشانه‌ای از بزرگ‌نمایی یا خیانت بالقوه از آنان دیده شود. نامه‌های مبادله‌شده میان آرشام در مصر و دربار سلطنتی در ایران در آغاز قرن چهارم پیش از میلاد نشان می‌دهد که اشراف درباری که در خدمت شاه بودند، حتی در زمانی که در دربار امپراتوری حضور نداشتند، گفتمانی پیوسته با قدرت مرکزی را ادامه می‌دادند. دربارهای ساتراپی درگیر همان گفتمان سیاسی بودند که در دربار سلطنتی ابراز می‌شد.درباریان دیوان‌سالار نیز بودند. تردیدی نیست هخامنشی‌ها از تشریفات اداری لذت می‌بردند. سامانه دولتی آنان از بالاترین تا پایین‌ترین سطح متکی به ارتباطات منسجم، حفظ سوابق و بایگانی‌کردن بود ــ به‌طوری‌که از بایگانی پارسه، اسناد آرشام و سوابق باکتریا برمی‌آید، پرونده‌های گسترده موضوعات اداری فقط درصد کوچکی از ضبط مدارک اصلی هخامنشی را نشان می‌داد اما درحال‌حاضر برجای نمانده است.سیستم سلطنتی ایران برپایه نخبگان دیوان‌سالار بسیار تربیت‌شده‌ای قرار داشت که طبق اصل شایستگی استخدام می‌شدند. یک درباری از لحاظ نقشش در مدیریت هخامنشی مشخصا یک سروگردن بالاتر از دیگران قرار می‌گرفت: پرناکه، عمو یا عموزاده داریوش یکم سرپرست سامانه مدیریت کل پارسه و همچنین ترکیب بزرگ‌تر آن در یالت فارس بود و به نظر می‌رسد که دسترسی آزاد و بی‌مانع به شاه داشته است. بارها از اینکه دستورهایش را مستقیما از شاه دریافت می‌کرد، از او نام برده‌ شده است. این پرناکه بود که توزیع مواد غذایی و سایر کالاها از انبارهای شاه را سرپرستی می‌کرد و او بود که دستورات شاه را کتبا ابلاغ و با نقش مهر شخصی‌اش مبادلات را تصویب می‌کرد. مثلا یک نمونه از الواح گلی پارسه و اخذ رسید برای دادن یک جیر شراب به شرح زیر است: «حواله 9 ماریش جیره شراب را کارکیش از پرناکه دریافت کرد. برای دوره یک روز، در روستایی به نام هاداراکاس. هیشبِش نوشت. مانوندا پیامش را ابلاغ کرد. در سال 23 [سلطنت]؛ ماه 2؛ در روز 25 سند مهرشده حواله شد».زیردست مستقیم پرناکه مردی بود به نام زیشاویس [سیاوش؟] که او نیز مهرهای خودش را داشت و ضمنا سرپرست ثبت و صدور دستور جیره‌ها بود. پرناکه و زیشاویس میان خودشان چندین انبار و مدیر جیره و همچنین گروهی از مقامات متصدی تدارکات دربار را هنگامی که عازم سفرهای متعارف به اطراف امپراتوری بود، سرپرستی می‌کردند. هریک از آنها مراقب بخش‌های شراب، آبجو، میوه، غله، دام، ماکیان و چندین نوع مواد غذایی و نوشیدنی دیگر بود. این دو مدیر اصلی همچنین با سرکاتب و نیروی کار گسترده دبیران و مترجمان، رئیس پیک‌های سلطنتی و لشکر کارکنانش و خزانه‌دار کل که سرپرستی همه حواله‌های مالی را بر عهده داشت و مستقیما به شاه گزارش می‌داد، همکاری می‌کردند.پارناکه مدیریت خزانه خصوصی شاه را نیز بر عهده داشت. در یک مورد شاه دستور می‌دهد صد گوسفند در اختیار ملکه ایرتاشدونا قرار گیرد؛ به‌طوری‌که از لوحه سند انبار بر‌می‌آید پارناکه تأکید می‌کند که گوسفند از ملک شخصی او باشد:لوحه ایلامی، پارسه، PF 6764: به هارِنا ناظر دام‌ها. پارناکه چنین می‌گوید: «شاه داریوش به من دستور داد بدین شرح «100 گوسفند از ملک من به حساب دوکشیش ایرتاشدونا حواله شود».و اکنون پارناکا گوید: «همان‌طورکه شاه به من دستور داد، من‌هم به شما دستور می‌دهم. اکنون باید صد گوسفند به دوکشیش ایرتادوشنا تحویل دهید، آنچنان‌که فرمان شاه بود». ماه نخست، سال 19. آنسوکا نوشت [متن را]؛ مارازا مفاد را ابلاغ کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.