نابغهای برای تمام دورانها
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
شبکه نشنالجئوگرافیک دست به تولید سلسلهای از سریالها با عنوان کلی «نابغه» زده است که هر بخش ۱۰قسمتی از آن به یکی از نوابغ بزرگ جهان اختصاص پیدا میکند. تابهحال سه بخش ۱۰قسمتی از این کانال پخش شده است. بخش اول، به زندگینامه فیزیکدان بزرگ آلبرت اینشتین میپردازد. من در این سلسله یادداشتها بنا دارم که به شرح و معرفی آن دسته از فیلمهای علمی-تخیلی بپردازم که تِم و موضوعی فضایی داشته و درعینحال نوعی پیوستگی بین انسان و کیهان را از طریق این پیوستگی به نمایش بگذارد. سریال «نابغه» اما فیلمی درباره زندگی اينشتین، تحولات عادی زندگی او و افکار بسیار عمیقش درباره کیهان است. ازاینرو شاید در نگاه اول چندان ارتباطی با این یادداشتها نداشته باشد. در این سریال متوجه میشویم که اینشتین نیز یک انسان است با تمام ضعفها و قوتهایش. وقتی روابط او را با همسر اولش میلوا ماریچ میبینیم، اینکه به چه راحتی او را نادیده میگیرد و از بیان سهم او در یافتههای علمیاش سر باز میزند، خشم و نفرت سر تا پای وجود ما را پر میکند. ما دوست داریم که قهرمانانمان از هر ضعف و ایرادی مبرا باشند. اما واقعیت بسیار تلختر از خواستههای ماست. میبینیم که اینشتین با وجود متأهلبودنش چگونه با زنهای زیادی رابطه داشته و چگونه فرزندان خود را نادیده میگرفته است. درعینحال متوجه میشویم که او انسانی مهربان و با حس تعهدی عمیق نسبت به انسانیت است. همچنین میبینیم که اینشتین با وجود آنهمه کشفیات بزرگ و دورانساز چگونه تا آخر عمر در برابر قبول مکانیک کوانتوم مقاومت کرده و بخش بزرگی از عمرش را بهدنبال نظریه وحدت نیروها تلف میکند؛ نظریهای که هیچگاه به انتها نمیرسد. ملغمهای متناقض که معرف بسیاری از نوابغ و انسانهای بزرگ تاریخ است. سریال نابغه هم حس تحسین ما را نسبت به این دانشمند بزرگ برمیانگیزد و هم حس نفرتمان را. همین ارزش این سریال را دهچندان میكند. در آخر هم تصمیمگیری درباره این دانشمند بزرگ بسیار سخت میشود، مگر اینکه دستاوردهای علمی و فکری او را از شخصیتش جدا كنیم؛ کاری که متأسفانه باید در مورد اکثر دانشمندان انجام دهیم. اما دستاوردهای او تحسین بسیاری را برمیانگیزد. همین دو سال پیش بود که جایزه نوبل به سه فیزیکدان برجستهای اعطا شد که اولین شواهد را درباره امواج گرانشی ارائه دادند (امواج گرانشی، امواجی هستند که توسط میدان گرانش بهوجود میآیند). از نظر تئوریک وجود این امواج مدتها پیش توسط اینشتین در نظریه نسبیت عامش پیشبینی شده بود. کشف این سه فیزیکدان که سبب شد همه یکبار دیگر در برابر نبوغ بسیار اینشتین سر فرود آوریم (گفتني است، نوبل فيزيك 2017 مشترکا به راینر وایس، فيزيكدان دانشگاه امآيتي، بَری باریش و کیپ تورن از مؤسسه فناوري كاليفرنيا يا كلتك تعلق گرفت). درباره اینشتین و دستاوردهایش بسیار گفتهاند و خواهند گفت. اما سریال «نابغه» به شهود اینشتین و آن آزمایشهای معروف ذهنی او رخنه میکند. ما ناگهان وارد ذهن اینشتین میشویم. سوار بر ذرههای نور در کیهان سفر میکنیم. نسبیت در اعماق وجودمان مینشیند و میتوانیم با یک شهود درونی ورای استدلالهای علمی و منطقی به درک جهان نائل شويم؛ تخیلی که اگرچه مبنایی علمی دارد اما راه را برای گستردهکردن علم و ورود شهود به آن باز میکند. چیزی که از سوی دیگر در هنر بهویژه سینما با آن امکانات عظیمش ادامه مییابد. بهجد معتقدم که چیزی به غیر از سینما نمیتوانست به این خوبی به ذهن اینشتین رسوخ کرده و محتوای شهود او را به تصویر بکشد. به زبان دیگر باید گفت که سینما با رهیافت ویژهاش سبب شده که سریال «نابغه» درک ما را از زندگی و افکار آلبرت اینشتین ارتقا ببخشد. ما درباره نقش سینما در درکمان از امتداد کیهان در انسان سخن میگوییم. از لحاظ علمی یکی از مهمترین پیشرفتها در این زمینه با نظریه نسبیت اینشتین حاصل شده است. وقتی سینما انسانی را سوار بر ذرههای نور به نمایش میگذارد ما میتوانیم بهصورت شهودی این امتداد را مشاهده كنیم. اینگونه راه برای کشف راههای دیگر برقراری این امتداد نیز مهیا میشود. نمونهای از این موضوع در یادداشت هفته بعد شرح داده خواهد داد. تا آن زمان از همه دعوت میکنم که این سریال جذاب را مشاهده كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.