|

راه پرپیچ‌وخم شناخت کهکشان‌ها از هزار سال پیش تاکنون

حسن فتاحي. عضو هيئت‌تحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي

ژان-‌قنه قو، اخترشناس متولد ۱۹۴۳ در ایالت کبک کانادا است. او درجه کارشناسی فیزیک خود را به سال ۱۹۶۹ از دانشگاه مونترالِ کبک دریافت کرد. سپس برای اخذ درجه کارشناسی‌ارشد و دکتری نجوم به دانشگاه انتاریوی غربی رفت و به ترتیبی در سال‌های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۳ دکترای خود را دریافت کرد. ژان-‌قنه قو از همان ابتدای دهه ۷۰ میلادی و پیش از تحقیقات گسترده‌اش روی زبانه‌های خورشیدی، مطالعاتش را درباره بادهای خورشیدی آغاز کرد. قو یک سال را در رصدخانه خورشیدی ساکرامنتو واقع در نیومکزیکو سپری کرد تا داده لازم برای پایان‌نامه دکترایش را جمع‌آوری کند. به سال ۱۹۷۳ و بعد از اتمام دکترا، با سمت محقق پسادکترا، ژان-‌قنه قو به مؤسسه فناوری کالیفرنیا، کلتک، پیوست تا روی زبانه‌های خورشیدی پرتو ایکس کار کند. در پی آن یک سال دیگر را هم با تمرکز بر زبانه‌های خورشیدی پرتو ایکس در آزمایشگاه تحقیقات فضایی متعلق به دانشگاه اوتریخت هلند سپری کرد. به سال ۱۹۷۵ با کوله‌باری از تجربه به کانادا بازگشت و در انستیتو اخترفیزیک هرتسپرونگ که همان سال تأسیس شده بود به تحقیقاتش درباره خورشید در باندهای الکترومغناطیسی رادیویی، مرئی و ایکس ادامه داد. به سال ۱۹۷۷ فراهمایی بزرگی را درباره برخورد شهاب‌سنگی بزرگ به زمین و نابودی دایناسورها ترتیب داد. در همان سال بود که به دانشگاه لاوال در کبک پیوست. ژان-‌قنه‌قو از اعضا و بنیان‌گذاران رصدخانه مونت مگانتیک است که به سال ۱۹۷۸ با حضور او و دیگر اخترشناسان افتتاح شد. با گذشت سال‌های دهه 70 او بیشتر روی محیط میان‌ستاره‌ای متمرکز شد و از تحقیقات روی خورشید فاصله گرفت. در سال ۱۹۸۲ ژان-‌قنه قو نخستین کتابش را به زبان فرانسوی، با عنوان «اخترشناسی و تاریخ آن» منتشر کرد. در همان سال او به همراه دو همکارش ابزاری جدید را برای رصدخانه مونت مگانتیک طراحی کردند. ژان-‌قنه قو در تمام سال‌هایی که استاد دانشگاه لاوال بود سرپرستی پایان‌نامه دانشجویان نجوم را بر عهده داشت و با اشتیاق فراوان به تحقیق و تدریس نجوم می‌پرداخت. در سال ۱۹۹۷ ژان-قنه قو که حالا دیگر اخترشناسی شهیر شده بود و درجه استاد تمامی نجوم را داشت به طرح بزرگ رصدخانه جمینی پیوست. طرحی بلندپروازانه که ساخت دو تلسکوپ غول‌پیکر را در جهان بر عهده داشت. یکی از تلسکوپ‌ها در نیم‌کره شمالی واقع در هاوایی بود و دیگر در نیم‌کره جنوبی واقع در شیلی. در سال ۱۹۹۸ پروفسور ژان-قنه قو مقاله بسیار مهمی را در جهان علم منتشر کرد. عنوان مقاله چنین بود: میراث پرومتئوس. او در این مقاله به نقش مهم علم در توسعه تمدن‌ها و فرهنگ‌ها پرداخته بود. ژان-قنه قو در سال ۲۰۰۰ دانشگاه لاوال را به مقصد سمتی مهم ترک کرد. او به مدیریت و نیز به سمت رئیس علمی رصدخانه جمینی برگزیده شد؛ هم شعبه رصدخانه هاواییِ جمینی و هم شعبه رصدخانه شیلیِ جمینی. در کارنامه کاری ژان-قنه قو همکاری‌های علمی گسترده با بنیاد ملی علوم و نیز مؤسسه تلسکوپ فضایی هابل وجود دارد. مؤسسه مذکور همان جایی است که کیهان‌شناس شاخص کشورمان، استاد بهرام مبشر، مدیریت آنجا را بر عهده داشتند. ژان-قنه قو امروز بعد از نیم‌قرن فعالیت علمی رسمی بازنشسته شده است، اما کماکان به تحقیقات علمی درباره ترکیب شیمیایی کهکشان‌ها و تشکیل ستارگان پرجرم ادامه می‌دهد. در کنار کارهای پژوهشی درجه ‌یک، او اخترشناسی قلم‌به‌دست نيز هست و تاکنون چندین کتاب به زبان فرانسوی و انگلیسی تألیف کرده است. از کتاب‌های مشهور او می‌توان به «پرسش و پاسخ نجومی: راهنمای نجوم» اشاره کرد که انتشارات دانشگاه کمبریج، همچون کتاب مورد بحث مقاله حاضر با کاغذ و صحافی عالی و تمام‌رنگی چاپ کرده است. ژان-قنه قو در‌حال‌حاضر مشغول تألیف کتابی درباره امواج گرانشی و نحوه رصد آنهاست. او همچنین در برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی کانادا برنامه‌های علمی برای عموم مردم برگزار می‌کند. او اخترشناسی سخاوتمند است که در بسیاری از موارد به نویسنده مقاله حاضر کمک‌های شایانی کرده و از علاقه‌مندان به تاریخ ایران است.

هنگامی‌ که اخترشناسان به کمک تلسکوپ رصدهایشان را انجام می‌دهند، به خانه بازمی‌گردند، نتایجشان را تجزیه‌وتحلیل می‌کنند و مقالاتشان را می‌نویسند. کاری که شبیه انداختن سنگی در اقیانوس علم است. برخی از سنگ‌ها آب را مواج می‌کنند و برخی دیگر نه. در طول دهه دوم ۱۹۹۰ اخترشناسان روی تاریخچه کهکشان‌ها کار می‌کردند و در حقیقت داشتند از نوک موج می‌گذشتند. اکنون ما در دره موج قرار داریم. آلما و جیمزوب تلسکوپ‌های آینده هستند. موج بعدی در کرانه‌های عالم قرار دارد. پروفسور استیون ایلز اخترشناس رصدی دانشگاه ویلز کهکشان‌ها به‌عنوان آجرهای سازنده ساختمان عالم شناخته می‌شوند، اما رسیدن به این جمله و فهمیدن آن سفری هزارساله را در پی داشته است. این سفر از دالان هرچه بهترشدن تصاویر و ابزارهای نجومی عبور کرده است: چگونگی بهبود روش‌های دیدن و رصدکردن، به‌ویژه با اتکا به روش‌های علمی و تکنیک‌های عکاسی و نیز تأثیر تکنیک‌‌ها و روش‌های طیف الکترومغناطیسی در طول‌موج‌های اپتیکی، رادیویی و پرتو ایکس. اخترشناسان چگونه تصاویر را دسته‌بندی و سازماندهی می‌کنند؟ چگونه از دل تصاویر دانش نجوم را پیش می‌برند؟ تصاویر هم‌زمان با آنچه به ما می‌آموزند گاهی ما را گیج می‌کنند و باورهای پیشین را نابود می‌کنند و به‌این‌ترتیب است که علم پیش می‌رود. کهکشان‌ها آجرهای سازنده ساختمان بزرگ‌مقیاس عالم‌اند. آنها اجرام شگفت‌انگیز و به تعبیری چه‌بسا اجرامی خارق‌العاده‌اند برای کاوش عالم، منشأ و تحولشان. کتابی هم که در ادامه این مقاله معرفی خواهم کرد درباره کهکشان‌هاست و نقش بی‌بدیل تصاویر در هدایت اخترشناسان به شناخت ماهیت و طبیعت آنها. کهکشان‌ها توده‌های بسیار بزرگی از سامانه‌ای متشکل از ستارگان و ابرهای گاز و غبار هستند. کهکشان‌ها با تعداد میلیاردهامیلیارد عالم را اشغال کرده‌اند و با توجه به داده‌های اخیر تلسکوپ‌های زمین-پایه و مدارگرد با شیوه‌ای شبیه به برون‌یابی، تخمین زده می‌شود که 200 میلیارد کهکشان در عالم قابل‌مشاهده وجود داشته باشد. ما انسان‌ها روی کره زمین، در منظومه خورشیدی واقع در کهکشان راه شیری بخشی از این 200 میلیارد کهکشان در عالم مشاهده‌پذیریم. کهکشان راه شیری ما کهکشانی از رده مارپیچی و تا اندازه‌ای بزرگ است. راه شیری ساختاری شبیه قرص پیتزا دارد که در همه جهات گسترده شده و از این‌سوی آن تا سوی دیگرش صدهزار سال نوری است. کهکشان راه شیری 200 میلیارد ستاره دارد و خورشید ما در فاصله‌ای 27 هزار سال نوری از مرکز آن واقع شده است. مرکز کهکشان جایی است که گردابی بزرگ از ستارگان، گاز میان‌ستاره‌ای و غبار است. حدود صدسال پیش، در اواخر دهه ۱۹۱۰ و میانه ۱۹۲۰ که برای اخترشناسان دهه‌ای به‌یادماندنی است، ستاره‌شناسان نشان دادند که کهکشان راه شیری ما یکی از بسیار سامانه‌های ستاره‌ای غول‌پیکر است و تعداد قابل‌توجهی از «جهان‌های جزیره‌ای» مشابه در فواصلی بسیار دور از هم پراکنده شده‌اند. «سحابی» اشاره به چیزی بود که چشمان تیزبین از میان تلسکوپ‌ها در قرن گذشته می‌دیدند. سحابی‌ها با تعدادی از مقیاس میلیون در پهنه آسمان بودند و در شکل ظاهری‌شان پیچیدگی‌هایی مشهود بود. شکل آنها از حالتی شبیه به قرص کشیده تنوع داشت تا انواع بیضوی‌ها. همین تنوع سحابی‌ها بود که کلید حل سؤالات تحول کهکشان‌ها شد. نام سحابی‌ها به کهکشان تغییر یافت و دری به روی پژوهش‌های نجوم گشوده شد. حتی در سال ۲۰۱۰ اخترشناسی به نام بارتوسیاک از تغییرنام سحابی به کهکشان با عنوان «روزی که عالم را یافتیم» نام برد. از نخستین رصدهای سحابی‌ها تا زمانی که این لکه‌های کف‌آلودگون شناخته شوند هزاران‌سال به درازا کشید. چرا شناخت کهکشان‌ها این‌چنین طولانی شد؟ کشف کهکشان‌ها و اندازه‌گیری ویژگی‌هایشان درواقع راهی طولانی بود؛ راهی سرشار از موانع گوناگون، گیج‌شدن، شک و تردید، کشمکش و درنهایت رسیدن به یک نقطه مشترک. ژان- قنه قو، پروفسور نجوم رصدی در كتاب «پرده‌برداري از كهكشان‌ها» (UnveilingGalaxies: The Role of Images in Astronomical Discovery) كه دانشگاه كمبريج در سال 2018 آن را منتشر كرده است، روایتگر این راه صعب‌العبور و سرگذشت به‌واقع نشاط‌انگیز کهکشان‌هاست. او برای نشان‌دادن این راه چند چیز را کنار هم گذاشته و تصویری از روند تکاملی شناخت کهکشان‌ها ارائه می‌دهد: اهمیت دیدن با دقت، نقش به‌تصویرکشیدن آنچه دیده می‌شود روی کاغذ و بعدتر ثبت آن روی صفحات عکاسی و پردازش تصاویر با تکنیک‌های رصدی نوین. چرا تصاویر مهم‌اند؟ تصاویر به ما این امکان را می‌دهند تا چیزهایی را ببینیم، ثبت و توصیف کنیم. تصاویر می‌توانند بخشی از شواهد ما برای توصیف یک مفهوم یا اثبات وجود چیزی باشند. با داشتن تصاویر می‌توانیم تا حدی محتویات اجرام داخل تصویر را بشماریم، اندازه‌اش را به ‌طور تقریبی حدس بزنیم، ویژگی‌هایش را و احیانا خاستگاهش را حدس بزنیم. از زمانی که تصاویر دیجیتالی شده‌اند با بهره‌گیری از عملیات ریاضی می‌توانیم اطلاعات کمّی مهمی را از تصاویر نجومی به دست آوریم. با دردست‌داشتن تعداد زیادی تصویر می‌توانیم آنها را با هم مقایسه کنیم و تفاوت‌ها و تغییرات آنها را دریابیم. دانشمندان تصویرگرند. آنها می‌آموزند تصاویر را کنار هم بگذارند. سپس با تکیه بر اصول مشاهده علمی دست به طبقه‌بندی می‌زنند. فرایند طبقه‌بندی غالبا گام مهم پیش از کشف است برای فهمیدن طبیعت کهکشان‌ها. برای اخترشناسان سحابی‌ها و کهکشان‌ها اجرامی هستند که فرایند مشاهده علمی برایشان کاربردی حیاتی دارد. اطلس‌های کهکشانی درواقع محصول کنارهم‌گذاشتن تعداد زیادی تصاویر هستند که روندی منطقی و علمی بر آن حاکم است. اطلس‌های علمی با داشتن محتوای غنی، اما فشرده و موجز مانند چراغ دریایی هستند که در پهنه بیکران عالم و تنوع کهکشان‌ها اخترشناسان را راهبری می‌کنند. ژان-قنه قو در این کتاب شرح داده است که چگونه و چرا در دهه‌های پیشین پهلوی هم گذاشته شدند. همچنین شرح می‌دهد که چگونه این گالری بزرگ تصاویر مرزهای ما را گسترش دادند. چگونه علم پشت کهکشان‌ها آشکار شد. چگونه تهیه اطلس‌های هرچه بهتر کهکشان‌ها منجر به پیشرفت و ساخت ادوات نجومی و عکاسی شد. اخترشناسان متن کتاب‌های علمی را می‌خوانند. اخترشناسان تصاویر را می‌خوانند. این دو جمله در کنار هم و در کتاب ژان-قنه قو معنا پیدا می‌کند. به گفته قو تصاویر نجومی نه‌فقط حامل اطلاعات هستند؛ بلکه ابزاری هستند برای به‌اشتراک‌گذاشتن دانش پیچیده میان افراد. تصاویر نجومی همچنین حامل و انتقال‌دهنده زیبایی‌شناختی‌اند. آنها خالق حیرت و فهم عالم هستند. مجموعه تصاویر تلسکوپ فضایی هابل نمونه بارزی از موفقیت چشمگیر تصاویر نجومی در پیشبرد علم است. رویکرد ژان-قنه قو در تألیف کتاب همانند عملکرد یک پزشک بوده است: مطالعات و معاینات دقیق کهکشان‌ها، عوامل تأثیرگذار بر آنها و گزارش نتیجه. در این کتاب روند کار، اندیشه و تلاش‌های افرادی که در مطالعات کهکشان‌ها نقش داشته‌اند، ذکر شده است. از دانشجویانی که پروژه‌هایشان در راستای مطالعات کهکشان یا ساخت ابزارهایی برای کمک به رصدخانه‌ها جهت تحقیقات کهکشانی بوده، نام برده شده است. ژان-قنه قو با تعداد قابل‌توجهی رصدخانه و افراد در تماس بوده تا بتواند داستان کهکشان‌ها را هرچه بهتر نقل کند. او حتی پا را فراتر گذاشته و با استفاده از تاریخ‌نگاران علم، انسان‌شناسیِ مبتنی بر جامعه‌شناسی و نیز دانش‌شناسی نشان می‌دهد که چرا شناخت کهکشان‌ها از زمانی که سحابی نامیده می‌شدند تا زمانی که ترکیب شیمیایی‌شان را کشف کرده‌ایم بیش از هزار سال به درازا کشیده است. ژان-قنه قو در این کتاب بین نگارش یک متن علمی که دانشجویان رشته‌ اخترفیزیک و کیهان‌شناسی درباره کهکشان‌ها نیاز دارند و دانشجویان تاریخ علم، پلی برقرار کرده است. درباره سحابی سحابی‌ها به طرز حیرت‌آوری دور هستند. مفهوم «سحابی» برای مدت‌های مدیدی گیج‌کننده و حتی آشوبناک بود. کوشش‌های متوالی هم برای تمایز سحابی‌ها از هم صورت گرفته بود. برای مدت‌های مدیدی دو چیز برای اخترشناسان مبهم بود. طبقه‌بندی و تمایز سحابی‌ها و نیز تعیین مسافت‌شان. به نظر می‌رسید طبیعت سحابی چیزی خارج از قواعد علمی آن زمان بود. آیا آنها اجرام سیال کیهانی بودند؟ خوشه‌های ستاره‌ای، رازی سربه‌مهر بودند و یا تصویری خیالی در ذهن اخترشناسان؟ اما امروزه سحابی‌ها را غالبا به دو معنی به کار می‌برند. ابرهایی از گاز و غبار پراکنده یا گسترده و کهکشان‌هایی به‌جز کهکشان خودمان. در حالت اول که ابرهای گاز و غبار است، همگی بخشی از محتویات درون کهکشان راه شیری هستند. ناگفته پیداست که ابرهای گاز و غبار در دیگر کهکشان‎‌ها هم وجود دارند که در فضای میان‌‌ستاره‌ای قرار دارند. سحابی‌های گسترده خود به دو دسته گسیلشی و بازتابی تقسیم می‌شوند. سحابی گسیلشی جایی است که اتم‌های گاز کیهانی بر اثر تغییر تراز الکترون‌ها یا از‌دست‌دادن آن به‌وسیله ستارگان داغ پرجرم نور فرابنفش ساطع می‌کنند. سحابی‌های بازتابی اما بر اثر هم‌جواری با ستارگان نور آنها را بازتاب می‌کنند. امروزه آنچه را پیش‌تر سحابی‌های خارج از کهکشانی می‌نامیدند، کهکشان می‌نامند. درواقع کهکشان‌ها در حالت کلی از میلیاردها ستاره، مقادیر عظیمی از ماده میان‌ستاره‌ای که اغلب به شکل سحابی گسترده دیده می‌شود و نیز ابرهای غبار تشکیل شده‌اند. تلاش‌هایی صورت گرفت تا تمام سحابی‌ها را زیر یک چتر واحد درآورند، اما ناموفق بود. تنوع انواع سحابی و فیزیک پشت آنها مانع از چنین کاری شد، اما نیم‌قرن پیش و بلکه دورتر واژه سحابی رواج داشت و حتی ادوین هابل، اخترشناسی که در کشف انبساط عالم گامی بزرگ برداشت، واژه سحابی را به کار می‌برد و از به‌کاربردن واژه کهکشان اجتناب می‌کرد. محتوا و ساختار کتاب ژان- قنه قو کتاب را به سه بخش اصلی تقسیم کرده است: 1- تصاویر و کیهان 2- تصاویر نجومی به‌مثابه موتورهای کشف کهکشان‌ها 3- سازمان‌دهی جهان کهکشان‌ها بخش اول درباره تصاویر کیهانی سخن می‌گوید. فصل اول با عنوان «دیدن مه آسمانی» با این سؤال شروع می‌شود که آیا اساسا می‌توان کهکشان‌ها را با چشم غیرمسلح دید؟ در پی پاسخ این سؤال به عصر کارولین هرشل و برادرش ویلیام هرشل بازمی‌گردد و کارهای این خواهر و برادر منجم را مرور می‌کند. نویسنده در بخش بعدی رد رصدگران را به گذشته‌های دور ارجاع می‌دهد و به زمانی می‌رسد که گالیله از پشت تلسکوپ به آسمان بالای سرش نگاه می‌کند. در این فصل دو تصویر فوق‌العاده از خوشه کهکشانی در صورت فلکی گیسو وجود دارد. یکی متعلق به اخترشناس غیرحرفه‌ای‌ای که از پشت تلسکوپ ۲۵سانتی‌متری کوچکش مشاهده می‌کند و دیگری تصویری متعلق به همان خوشه کهکشانی با تلسکوپی حرفه‌ای در آریزونای آمریکا. تصویر اول درواقع چیزی بود که اخترشناسان حرفه‌ای یک سده پیش و قبل‌تر مشاهده می‌کردند و تصویر دوم چیزی است که اخترشناسان حرفه‌ای امروز مشاهده می‌کنند. ژان-قنه قو در همان ابتدای کار نشان می‌دهد تیزبینی و فهم عمیق اخترشناسان در هر دو تصویر کارگشا بوده است. عنوان فصل دوم «به‌تصویر‌کشیدن گرداب کیهانی» است. جان کلام این فصل چنین است که اخترشناسان و رصدگران در تلاش بودند آنچه را می‌بینند با دقتی قابل‌قبول به تصویر بکشند. او از اخترشناسان با نام هنرمندان طبیعت نام می‌برد. در این برهه از زمان خیال و دقت عناصر مهمی بودند. یکی از تصاویر مهم این فصل مربوط به لکه‌های خورشیدی است که به سال ۱۸۵۹ کشیده شده است. یا تصویر بسیار مهم دیگری که توسط ویلیام هرشل کشیده شده و سحابی‌های متعددی را نشان می‌دهد. با کمی دقت در این تصویر به‌راحتی می‌توان به اوج دقت رصدگری ویلیام هرشل پی برد. فصل سوم کتاب عنوانی طولانی دارد: «از عکس‌های فوری سماوی تا تصویربرداری از قلمرو کهکشان‌ها» که به دو زیر‌بخش کلی تقسیم ‌شده است. زیربخش اول به عکس‌برداری از سحابی پرداخته که ژان-قنه قو از آن به‌عنوان پیشتازی عکاسی از اجرام سماوی نام برده و دیگری عکس‌برداری از هزاران کهکشان که نویسنده به آن دوره طلایی عکاسیِ نجومی می‌گوید. این فصل در واقع یکی از انقلاب‌های مهم را در نجوم رصدی نشان می‌دهد: عکس‌برداری به‌ جای تصویر‌نگاری. به روایت یکی از تصاویر هیجان‌انگیز کتاب یکی از نخستین تصاویر فتوگرافیکی از یک کهکشان متعلق به کهکشان ام-31 است که در سال ۱۸۸۸ ثبت شده است. گام بزرگ بعدی مصادف است با ظهور تلسکوپ‌های نسبتا بزرگ که به سه تا چهار دهه نخست قرن گذشته اشاره دارد. برای مثال یکی از عکس‌ها فریتس زوئیکی را در رصدخانه پالومار نشان می‌دهد که در سال ۱۹۳۶ گرفته شده است. تصویر دیگری که در این فصل خودنمایی می‌کند، برهم‌کنش دو کهکشان با یکدیگر است که فریتس زوئیکی با دست کشیده است. دو کهکشان با هم تصادم می‌کنند، از هم عبور می‌کنند، شکل‌شان تغییر می‎‌کند و از هم دور می‌شوند. آنچه زوئیکی با دست کشیده است، امروزه اخترشناسان با کامپیوترها و برنامه‌نویسی شبیه‌سازی می‌کنند. فصل چهارم با عنوان «تصویربرداری از سحابی برای ثبت در ذهن» با جمله‌ای جالب از ادوارد تافت شروع می‌شود. تافت می‌گوید: غالب اوقات یکی از مؤثرترین راه‌ها برای توصیف، کشف یا حتی خلاصه‌نویسی مجموعه‌ای از اعداد، حتی مجموعه بسیار بزرگ، با دقت نگاه‌کردن به تصویر آن مجموعه از اعداد است. این فصل با این پرسش اساسی شروع می‌شود که با در‌نظر‌گرفتن فیزیک سحابی‌ها بازخورد تصاویر سحابی‌ها چه چیزی را به ما می‌آموزد. این فصل نشان می‌دهد که با چه رویکردی اخترشناسان از تهیه تصویر از سحابی‌ها و توصیف فیزیک‌شان به تهیه تصویر از تابش زمینه کیهانی رسیدند و توصیف رفتار عالم. تصاویر جالبی در این فصل به چشم می‌خورد. مثلا تصویری که ماکس ولف به سال ۱۹۰۸ یعنی بیش از صد سال قبل کشیده و تلاش کرده سحابی‌ها را طبقه‌بندی کند. بخش دوم کتاب با عنوان تصاویر نجومی به‌مثابه کشف کهکشان‌ها است. این بخش با فصل پنجم با سرفصل «سفری هزارساله» و جمله‌ای از اخترشناس شهیر رصدی، الن سندیج، شروع می‌شود. در این فصل با نام‌های بزرگی آشنا می‌شویم که برای اخترشناسان امروزی ناآشنا نیستند. برای مثال وسلو اسلیفر که در استفاده از طیف‌سنجی در نجوم بی‌مانند بود. الن سندیج، هارلو شیپلی، ژولیوس شاینر، ارنست اوپیک و نیز بانوی نامور نجوم هنریتا لویت. این فصل نشان می‌دهد که چگونه اخترشناسان فهمیدند سحابی‌ها اجرامی خارج از منظومه شمسی هستند. یکی از تصاویر مهم این فصل نمودار سرعت-مسافت ادوین هابل است که در سال ۱۹۲۹ سنگ بنای نظریه انبساط عالم شد. آنچه را که این فصل در پی دانسته‌های چهار فصل پیشین به خواننده یاد می‌دهد، می‌توان در پاراگراف پایانی همین فصل به‌خوبی فهمید. ژان-‌قنه قو در پاراگراف پایانی فصل پنجم این‌گونه نوشته است: «در صد سال گذشته اخترشناسان با کشف و نقشه‌برداری از جهان کهکشان‌ها در عالم در حال انبساط و نیز با پرده‌برداری از نوع جدیدی از انرژی، موسوم به انرژی تاریک، با بهره‌گیری از انواع ابزارهای جدید توانستند به درک بسیار خوبی از تحول کهکشان‌ها دست یابند». فصل ششم با عنوان «کهکشان‌ها در مرکز توجه» با جمله‌ای درخور‌توجه از الن سندیج شروع می‌شود. سندیج می‌گوید: کهکشان‌ها بزرگ‌ترین اجتماعات منفرد متشکل از ستارگان هستند. کهکشان‌ها برای نجوم مانند اتم برای فیزیک است. این فصل با این سؤال شروع می‌شود که ویژگی‌های کلیدی کهکشان‌ها چگونه کشف شد. نخستین تصویر هم متعلق به والتر باده، اخترشناس رصدگر مشهور است. این فصل نشان می‌دهد چگونه فهم اخترشناسان از ساختار راه شیری و به تبعیت از آن دیگر کهکشان‌های مارپیچی عمیق‌تر و دقیق‌تر شد. از‌جمله تصاویر مهمی که در این فصل وجود دارد، طبقه‌بندی کهکشانی هابل است. ژان‌-قنه قو نشان می‌دهد چگونه اخترشناسان با انواع روش‌های مستقیم و غیرمستقیم توانستند تصویری دقیق از هندسه راه ‌شیری به دست آورند. همچنین در این فصل تعدادی تصاویر گلچین رنگی از انواع کهکشان‌ها با چاپ رنگی خودنمایی می‌کند. فصل هفتم «سمفونی امواج» نام دارد و با جمله‌ای از مارتین هارویت شروع شده است. برای اطلاع خوانندگان فارسی‌زبان خوب است که بدانند مارتین هارویت کتاب معروفی دارد با نام مفاهیم اخترفیزیک که سال‌ها پیش به همت دانشگاه فردوسی مشهد به فارسی ترجمه شده است. این فصل با این سؤال شروع می‌شود که چگونه می‌توان کهکشان‌ها را در طول‌موج رادیویی و پرتو ایکس به تصویر کشید. گروت ربر اخترشناس رادیویی است که در این فصل به خوانندگان جوانی که شاید نام او را نشنیده باشند، معرفی شده است. فصل هفتم درواقع سفری هیجان‌انگیز است به کشف کهکشان راه شیری و دیگر کهکشان‌ها با سوارشدن بر امواج رادیویی و رادیوتلسکوپ‌ها و درنهایت نحوه تبدیل داده‌های آن به تصاویر. فصل هشتم «به‌تصویر‌کشیدن نادیدنی» است. نادیدنی به معنای آنچه نامرئی است، هم در این نوشته معنای درستی است. محوریت این فصل مادّه تاریک است. قو عنوان جالبی برای اولین زیر‌فصل انتخاب کرده است: جرم نامرئی. او می‌خواهد در همین ابتدای کار نشان دهد که مادّه تاریک جرم دارد؛ ولی آشکارسازی نشده است و درواقع به‌ واسطه داشتن جرم رفتارش را می‌فهمیم. او ابتدا خلاصه‌ای از تاریخچه مادّه تاریک می‌گوید و نه با محاسبات نظری؛ بلکه با استفاده از داده‌های رصدی وجود مادّه تاریک را نشان می‌دهد. بخش سوم و پایانی کتاب درباره سازمان‌دهی جهانِ کهکشان‌ها است که با فصل نهم شروع می‌شود. فصل نهم با عنوان «رقابت طبقه‌بندی کهکشان» با سؤالی اساسی شروع می‌شود: آیا جهانِ کهکشان‌ها آشوب‌ناک‌تر از آن است که بتوان طبقه‌بندی منظم و معناداری برایش متصور بود؟ فصل نهم یکی از بانوان اخترشناس نامور را که بسیار اندک از او یاد شده، در ابتدای مباحث طبقه‌‌بندی معرفی کرده است. ادیلاید آمس، نخستین بانویی است که در نجوم از دانشگاه هاروارد فارغ‌التحصیل شد و روی سحابی‌های مارپیچی درخشان، به تعبیر آن زمان، کار می‌کرد. متأسفانه او در جوانی به سال ۱۹۳۲، درحالی‌که ۳۲ سال داشت، درگذشت. ژان-قنه قو نشان می‌دهد اهمیت ساختن اطلس کهکشان‌ها چیست و چرا نقش بانک مرجع را دارند. او در این فصل علاوه بر اینکه با اشاره به تلاش‌هایی که از جانب خیلی‌ها صورت گرفته است، به کار ادوین هابل نگاهی عمیق‌تر دارد و روند کار او را توضیح داده است. فصل دهم درباره «اطلس‌های کهکشانی و به تصویرکشیدن عالم‌های جزیره‎ای است». لازم به توضیح است واژه عالم‌ها در اینجا به معنای جهان‌های موازی و عالمی به‌جز این عالم رصدپذیر نیست. اساسا عبارت «عالم‌های جزیره‌ای» که با عبارت «جهان‌های جزیره‌ای» نیز شناخته شده است، به ساختارها و محتوای همین عالم که مشاهده می‌کنیم، گفته می‌شود و ارتباطی با مدل‌های فیزیک نظری ندارد؛ مگر اینکه در کتاب‌ها یا مقالات مربوط به فیزیک نظری این عبارت به معنای خاص آن نوشته و به کار رود. این فصل انواع رویکردها به تهیه اطلس‌ها را بیان کرده و اخترشناسان پشت هریک را معرفی می‌کند؛ اطلس‌هایی که هریک با اولویت‌بخشیدن به برخی پارامترها طبقه‌بندی شده‌اند و کماکان محل بحث و استفاده اخترشناسان هستند. ژان-قنه قو رد اطلس‌ها را از سال‌های دور، یعنی دهه ۴۰ میلادی تا امروز نشان داده و مرور کرده است. عنوان فصل پایانی کتاب، «اطلس‌های کهکشان‌ها: آن‌گونه که از منظر کاربران دیده می‌شوند»، است. او بعد از روایت انسانی کاربران اطلس‌ها، در هشت بند موارد مهمی را درباره اطلس‌ها ذکر می‌کند. موارد هشت‌گانه عبارت‌اند از: 1- تصاویر کهکشان‌ها ابزار قدرتمندی هستند که با آن می‌توان ماهیت و فرایند منجر به شکل‌گیری و تحول آنها را بفهمیم. 2- مورفولوژی کماکان قدرتمندترین پارامتر برای دسته‌بندی گروه‌های کهکشانی است. 3- وقتی ترکیب‌ یا طرح طبقه‌بندی‌های متفاوت، مثلا اطلس هابل-سندیج در برابر اطلس آرپ، در ظاهر مخالف و متضاد هم به نظر می‌رسند، در واقع هرکدام‌شان از منظری متفاوت طبقه‌بندی کهکشان‌ها را توصیف می‌کنند. 4- اطلس‌های مبتنی بر تصاویر کهکشان‌ها در طول‌موج اپتیکی ابزاری عالی برای طبقه‌بندی در دیگر طول‌موج‌ها به شمار می‌روند. 5- کاتالوگ کهکشانی شیپلی-آمز که بعدتر از سوی سندیج و تامان بازنگری شد، کماکان نقشی مهم در تحقیق و آموزش را ایفا می‌کند. 6- تعداد ارجاعات به اطلس‌های کهکشانی ارتباط مستقیمی با تعداد دفعاتی که مقالات آنها مرور شده است، ندارد. 7- اطلس‌های عالی کمتر شناخته‌‌شده‌ای وجود دارند که ازقضا بسیار کاربردی‌اند. 8- با انقلاب دیجیتالی، اطلس‌های کهکشانی تحولات بسیاری را شاهد خواهند بود. در یک ‌کلام، بسیاری از دستاوردهای نجومی و مطالعات کیهان‌شناسی ریشه در طبقه‌بندی کهکشان‌ها دارد. ویژگی‌های کتاب پروفسور ژان-قنه قو، اخترشناسی برجسته و صاحب ‌قلمی شیواست. کتاب‌هایی که تاکنون تألیف کرده، با استقبال اهل‌ فن روبه‌رو بوده است. ژان-قنه قو به‌خوبی می‌داند چه بنویسد و چگونه بنویسد. تجربه سال‌ها تحقیق و تدریس باعث شده به‌خوبی بداند خوانندگان کتب نجوم کجای مطلب را نمی‌فهمند یا دچار بدفهمی می‌شوند. به همین خاطر در نوشتن کتاب خوب می‌داند کدام موضوعات را شرح و بسط دهد و گره‌های مطلب را بازگشایی کند. کتاب پرده‌برداری از کهکشان‌ها نیز از این ویژگی مجزا نیست؛ بنابراین لازم است کمی بیشتر از قابلیت‌های کتاب حاضر بگویم تا خوانندگان تصویر روشنی از آن داشته باشند و کتابخانه‌های دانشگاهی کشور با اطمینان بیشتری آن را تهیه کنند. 1- کتاب ۲۸۰صفحه‌ای پرده‌برداری از کهکشان‌ها، روندی تاریخی-تحلیلی دارد. تاریخی به این معناست که بخشی از تاریخ نجوم را از یونان باستان شروع می‌کند و تا تلسکوپ‌های مدرن ادامه می‌دهد. او با کنار هم گذاشتن قطعات تاریخ علم نشان می‌دهد روند شناخت کهکشان‌ها با وجود اینکه دستخوش انقلاب علمی و فناوری شده است، اما روندی تدریجی و تکاملی دارد. در واقع اخترشناسان پاهایشان را روی شانه‌های یکدیگر گذاشته‌اند و پیش رفته‌اند؛ روند تحلیلی هم به این معنا که دانش شناخت کهکشان‌ها را گام‌به‌گام یاد می‌دهد. 2- این کتاب مستقل از اینکه در تمام دنیا برای اخترشناسان، علاقه‌مندان به علم، پژوهشگران تاریخ علم و حتی معلمان کاربرد دارد، برای کشورمان از اهمیتی دوچندان برخوردار است. ایران در نجوم رصدی در دنیای امروز جایگاه درخشانی ندارد، اما پژوهشگران خوبی در حال رشد هستند. نمونه بارز آن فعالیت‌های انجام‌شده در رصدخانه بیرونی دانشگاه شیراز است. برای مثال معین مصلح، اخترفیزیک‌دان دانشگاه شیراز که تخصصش هم کهکشان‌هاست، گام‌های رصدی خوبی را در زمينه‌هاي تجهیز رصدخانه و تربیت رصدگران جوان و تدریس دروس رصدی برداشته است. این کتاب می‌تواند به پژوهشگران و دانشجویان نشان دهد فرایند پیشرفت در نجوم رصدی کهکشان‌ها در چند سده اخیر و به‌ویژه در قرن گذشته و قرن حاضر چگونه بوده است. گویی این کتاب می‌تواند نقشه راه باشد برای برنامه‌ریزی بلندمدت ارتقای نجوم رصدی. 3- ژان-قنه قو در میان بحث‌های خود به آدم‌ها اشاره می‌کند؛ به اینکه تا چه حد توانمندی و پشتکار آنها عامل موفقیت بوده و هست. او آدم‌ها را دست‌کم نمی‌گیرد و در روایتش نشان می‌دهد ابزار خوب به دست افراد توانمند ساخته می‌شود و در دست افراد توانمند منجر به پیشرفت علم می‌شود. این نیز از آن مواردی است که در کشورمان سخت به آن نیازمندیم تا بیاموزیم. صرف واردات انواع تلسکوپ یا حتی ساختن رصدخانه‌ای بزرگ، ما را به سمت تولید علم واقعی نخواهد برد؛ بلکه نیازمند سرمایه‌گذاری روی آدم‌های توانا هستیم تا بتوانند چرخ علم کشور را همگام با دنیا بچرخانند. در فصل‌های پایانی کتاب ژان-قنه‌قو در کنار پرده‌برداری از رازهای کهکشان‌ها از راز مهم دیگری هم پرده‌برداری می‌کند: مشارکت‌های بین‌المللی اخترشناسان در پروژه‌های بزرگ نجومی. منابع محدود اقتصادی مانع از این است که کشورها بتوانند به‌تنهایی طرح‌های بزرگ و بلندپروازانه انجام دهند. 4- ژان-قنه قو سال‌ها مدیر رصدخانه بسیار معروف جمینی بوده است. آنچه در کتاب از کارها و مدیریت علمی یک رصدخانه می‌گوید روایت دست‌اول مدیر علمی آنجاست. بنابراین آنچه نوشته بسیار راهگشا و کاربردی است. 5- کتاب بیش از چهارصد مرجع دارد و گستره زمانی مراجع بیش از 70 سال است. او از قدیم‌ترین مجلات علمی اخترشناسی در ابتدای قرن بیستم استفاده کرده تا آخرین تصاویر تلسکوپ فضایی هابل. 6- تصاویری که در کتاب از ابتدا تا انتها به‌کاربرده شده هوشمندانه برگزیده شده‌اند. با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت می‌توان هزاران هزار تصویر نجومی یافت، اما اینکه کدام تصویر به تعبیر ژان-قنه قو حرفی مهم برای گفتن دارد، مهم است و مهارتی است که خواننده کتاب می‌آموزد. 7- تمام فصل‌های کتاب با نقل‌قول‌هایی از اخترشناسان مشهورِ درگیرِ کاوش کهکشان‌ها شروع شده که هرکدام نشان‌دهنده بینش گوینده نسبت به کاری بود که انجام می‌داد. خواندن این نقل‌قول‌ها برای خوانندگان جوان دنیای نجوم که تازه پا در راه گذاشته‌اند درس‌های نهفته‌ای دارد. مثلا نقل‌قول ادوین هابل یا الن سندیج بعد از 30 سال کار مداوم پژوهشی به‌خوبی نشان می‌دهد کماکان سؤالات بی‌پاسخ پیش‌روی بشر است و از ضرورت ادامه راه کاوش عالم سخن می‌گوید. 8- این کتاب ازسوی انتشارات دانشگاه کمبریج چاپ شده است و ناشر در چاپ زیبای آن، همراه با صرفه‌جویی اقتصادی جهت پایین‌آوردن قیمت تمام‌شده، سنگ تمام گذاشته است. تمام عکس‌های رنگی کتاب را پشت سر هم وسط کتاب قرار داده تا هم منسجم باشد و هم قیمت کتاب کم باشد. نوع کاغذی که استفاده شده برای تصاویر نجوم عالی است و هرچند بسیاری از تصاویر سیاه و سفیدند -زیرا اصلا نسخه رنگی ندارند، به‌ویژه تصاویر قدیمی نجوم که قبل از عصر دیجیتال هستند- اما چون از دستگاه چاپ و کاغذ با‌کیفیت استفاده شده است تصاویر بسیار واضح و شفاف هستند. می‌توان این کتاب را با کتاب‌های نجومی مقایسه کرد که در ایران چاپ می‌شوند و شوربختانه کیفیت تصاویر نجوم در آنها نامطلوب بوده و بنابراین باعث بدفهمی علمی می‌شوند. 9- ژان-قنه قو در کتاب از هیچ فرمول ریاضی یا فیزیک استفاده نکرده است. در عوض همه‌چیز را به‌خوبی و به‌اختصار شرح داده است. اعجاز او در نوشتن چنین است که هیچ واژه‌ای برای خواننده مبهم نمی‌ماند و از به‌کار‌بردن انواع واژه‌های علمی گیج‌کننده اجتناب می‌کند. نوشتن کتاب درباره کهکشان‌ها بدون روابط فیزیک و ریاضی کار دشواری است، اما ژان-قنه قو در سطحی عالی از عهده این کار برآمده و کتابی خوش‌خوان را به خواننده ارائه کرده است. 10- یکی از موارد جالبی که در کتاب ژان-قنه قو به چشم می‌خورد جایگاه فن‌پیشگان و سازندگان ابزارهای نجومی در پیشرفت علم نجوم است. جای‌جای کتاب و به‌ویژه بخش‌های مربوط به رصدخانه‌های بزرگ مدارگرد و زمین-پایه حاکی از فهم عمیق‌تر علمی در پی گامی به‌جلو‌رفتن در فناوری است. این موضوع با خود پیامی دارد: نجوم امروز متکی به انواع شاخه‌های علمی و مهندسی است. ساخت انواع ابزار در طول‌موج‌های الکترومغناطیسی و تجزیه‌وتحلیل تصاویر در کنار داده‌کاوی ابزارهای ضروری نجوم نوین و تحقیقات کهکشانی است. دیدگاه‌ها درباره کتاب از سال ۲۰۱۸ که کتاب «پرده‌برداری از کهکشان‌ها» منتشر شده است، از سوی اخترشناسان بسیاری مورد نقد و تمجید و تحسین واقع شده است. از میان تمام نظرات که در مجلات منتشر شده، چهار مورد آن در خود کتاب چاپ شده هم بازنشر یافته است که در اینجا اشاره می‌کنم: عمر نسیم از دانشگاه ریجنسبورگ: «یکی از اخترشناسان پیشگام دنیا، ژان-قنه قو، متنی درخشان و خوش‌خوان را فراهم ساخته که رابطه میان تصاویر نجومی و اجرام عمیق آسمان نظیر کهکشان‌ها و سحابی‌ها را نشان می‌دهد. آنچه کتاب را تا سطح اثری برجسته بالا برده در این است که ژان-قنه قو در کسوت اخترشناسی تجربی، کارش را با تاریخ علم مرتبط با آن گره زده و بر غنای آن افزوده است. این درهم‌تنیدگی تاریخی کتاب را منحصر‌به‌فرد کرده است؛ به‌گونه‌ای که فهم نقش تصاویر نجومی را در تاریخ علمِ قرن بیستمی ضروری کرده است». رونالد جِی بوتا از دانشگاه آلاباما: «کتاب پرده‌برداری از کهکشان‌ها نقش آنچه را که اخترشناسان «تحول تصاویر» می‌نامند، در بستر تاریخ نجوم می‎آزماید. تصاویر ابزار کشف هستند و این کتاب نقش پیشگامانه تصاویر نجومی و داستان پشت پرده آنها را روایت می‌کند که گاهی منجر به اکتشافاتی بسیار بزرگ و تاریخی شده‌اند. از دیگر نقاط درخشان کتاب برجسته‌کردن اهمیت، جایگاه و نقش اطلس کهکشان‌هاست. ژان-قنه قو در کتابش داستان زندگی برخی از اخترشناسانی که در تهیه اطلس کهکشان‌ها نقش مؤثری داشتند و برخی از آنان در حال حاضر در قید حیات‌اند و مشغول کار، روایت می‌کند. کتاب ژان-قنه قو بسیار پرمحتوا و پر‌اطلاعات است. متنی روان دارد و خواننده را به‌خوبی به موضوع اصلی هدایت می‌کند». کنث فریمن از دانشگاه ملی استرالیا: «کتاب به طرز زیبایی شفاف و متفکرانه و بدون استفاده از ریاضیات نوشته شده است. ژان-قنه قو نشان می‌دهد که چگونه کهکشان‌ها به‌عنوان آجرهای سازنده ساختمان عالم پدید آمده‌اند و نقش تصاویر را در فهم این چگونگی پررنگ می‌کند. قو پژوهشگر طراز اول کهکشان‌هاست و سفری طولانی و هیجان‌انگیز را با کهکشان‌ها و چالش‌های آنان طی کرده است. داستان تصاویر کهکشان‌ها از رصدخانه‌ای در قرون ۱۸ و ۱۹ میلادی شروع می‌شود. کتاب به ما نشان می‌دهد که چگونه افزایش کیفیت در تصاویر نجومی با شیبی رو به رشد اخترشناسان را به هرچه بهتر فهمیدن کهکشان‌ها، تحول و رفتارشان و از همه مهم‌تر به اینکه اجرام دوردستی هستند، هدایت کرد. کهکشان‌هایی که خارج از کهکشان راه‌شیری‌اند». نانسی لونسون از مؤسسه تلسکوپ فضایی: «سهم ژان-قنه قو فراتر از ردگیری و نمایش نحوه توسعه تصاویر نجومی و به‌ویژه تصاویر کهکشان‌هاست. او حتی به انگیزه‌های فردی‌اش هم اشاره می‌کند که برگرفته از سال‌ها پژوهش در نجوم کهکشانی است». او با داستان‌هایش در کتاب نشان می‌دهد که علم داستانی انسانی دارد. قو در این کتاب نشان می‌دهد چگونه تصاویر از آنچه چشمان اخترشناسان می‌دید و دستان‌شان روی کاغذ می‌کشید به فیلم‌های فتوگرافیگ و بعدتر به ثبت تصاویر الکترونیکی توسعه پیدا کرد و تحول یافت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.