گفتوگو با هوشمند هنرکار، کارگردان نمایش «یک زن و یک مرد»
اجرای نمایشی برخلاف موج اینروزهای تئاتر
عسل عباسيان
نمایش «یک زن و یک مرد»، به کارگردانی هوشمند هنرکار چندی است در تالار خانهموزه استاد انتظامی روی صحنه رفته است. او این نمایش را بر اساس متنی از الکسی آربوزوف، نویسنده روسی، کارگردانی کرده؛ متنی که مترجم آن مهین اسکویی است. عشق دوره میانسالی با تهمایههایی از جنگ با بیانی که گاه کمدی است و گاه تراژیک، مخاطب را در سالن نمایش با خود همراه میکند. هنرکار در این نمایش با کاظم هژیرآزاد و ناهید مسلمی بهعنوان بازیگر همکاری کرده است. اجرای این نمایش که هر شب ساعت 19:30 در خانهموزه استاد انتظامی روی صحنه میرود بهانهای شد برای گفتوگو با هنرکار.
هر شب در تهران بیش از صد نمایش روی صحنه میروند؛ هرکدام در حالوهوای خاص خود. چطور شد شما تصمیم گرفتید نمایشی درباره عشق، آن هم عشق میانسالی اجرا کنید؟ انتخاب متن «یک مرد و یک زن» درست شناکردن برخلاف مسیر جامعه و حتی فضای حاکم بر تئاتر ماست. وقتی حالوهوای روحی و عصبی جامعه به این شکل درآمده، اگر هنرمند هم بخواهد به این حالوهوا دامن بزند، در اصل کار خاصی انجام نداده است. درست است که ما تحتتأثیر جامعهمان هستیم، اما میتوانیم آرزوهای بهتری هم برایش داشته باشیم. اصلا کار هنرمند این است که کمی جلوتر از جامعهاش حرکت کند و قدم بردارد، بهخصوص هنرمندی که دغدغههای اجتماعی دارد. با توجه به وضعیت کنونی اجتماعی ما و با وجود فشارهایی که مردم احساس میکنند، شرایط روحی افراد باید در حد امکان ترمیم شود. انتخاب متن «یک زن و یک مرد» در چنین بستری صورت گرفت و خوشبختانه واکنشهای دریافتی من از تماشاگران نشان میدهد آنچه به دنبالش بودم تا حدود زیادی به دست آمده است. خیلی از تماشاگران این کار بعد از تماشای نمایش یا به من یا به همکارانم گفتهاند که با حالت عصبی و کلافه وارد سالن شدهاند، ولی دیدن نمایش حال خوبی به آنان داده و روحیهشان تغییر کرده است. اما بخشی در سؤال شما بود که باید درباره آن نکتهای بگویم؛ من نمیخواهم صد اجرا یا بیشتر از آن را که این شبها در تهران اتفاق میافتد زیر سؤال ببرم، چون تعدادی از این کارها واقعا تئاتر حرفهای هستند. برخی از اجراهای گروههای حرفهای که البته ناچارند کار کنند چون کارشان تئاتر است، به نقطهای میرسند که میتوانیم نامش را واقعا تئاتر بگذاریم، اما تعداد اینها انگشتشمار است؛ یعنی در قیاس با 10 سال پیش که این شرایط نبود و شاید هر شب حدود 10 تا 15 کار اجرا میشد، کار باارزش و باکیفیت خیلی کمتر شده است. واقعیت این است که علیرغم کمیت عجیب و پریشانکننده، کیفیت تئاتر افت کرده است؛ الان خود شما میتوانید بروید و ببینید. در سالنهای اصلی ما چندسال پیش چه اجراهایی بود و الان چه اجراهایی هست. به نظر من این یک سیاست جعلی است؛ اینکه اسم خصوصی روی تئاتر گذاشته شده و خود این باعث این وضعیت در تئاتر شده. البته باید فکری به حالش کرد. نهاینکه از جداکردن دستوپای تئاتر از دولت دست بکشیم. نه، اما رفتن به سوی تئاتر غیر دولتی و خصوصی در قرن بیستویکم و در کشورهای صاحب فرهنگ به شکل دیگری است. نه به این شکل که ما الان در تئاترمان میبینیم. این بلبشویی است که تئاتر ما را هم از محتوا و هم از تماشاگر خالی میکند. در این نمایش مانند چند کار دیگری که در کارنامه شما سراغ داریم، با دو شخصیت کار کردهاید. اول اینکه این مسئله برآمده از خود نمایشنامه یا انتخاب شما بوده است؟ نه، در نمایشنامه هم دو شخصیت بوده است. الان میتوان با قطعیت گفت که از علاقهمندیهای شما کارکردن روینمایشهای دونفره است، این به چه دلیل است؟ اتفاقی است؟ چنین جمعبندیای نمیتواند درست باشد؟ من از زمانی که یادم میآید، از «سگ مرده» و «آینه» و «پردهها...» کارهای دونفره را دست گرفتم که فکر کنم در ابتدا اتفاقی بود، اما بعدها جزئی از شناسنامه من شد. نهآنکه بخواهم امتیازی برای خودم قائل شوم، اما کار دو و سه پرسوناژ بسیار سخت و پرچالش است که کارگردان به راحتی نمیتواند جذابیتهایی را ایجاد کند که تماشاگر تا انتهای نمایش خسته نشود و اثر برایش جذابیت داشته باشد. میتوانم بگویم در طول سالیان به این قضیه رسیدهام که کارهایی را انجام میدهم که تماشاگر تا پایان نمایش با رضایت مینشیند و کار را تماشا میکند و لذت میبرد، بازخوردهایی هم که از این کار داشتم خیلی خوب بوده است. بله، کارهای کمپرسوناژ به نوعی جزء ویژگی کارهای من شده است و من این چالش را دوست دارم که چطور با دو آدم کار کنم که آنها تماشاچی را خسته نکنند، بهخصوص دو آدمی که میانسالی را رد کردهاند و در مسیر پیری هستند. چقدر میشود جذابیت ایجاد کرد؟ وقتی میبینم که جذابیت وجود داشته و تماشاچی با آنها همراه میشود یعنی موفق شدهام و از کارم راضی هستم. کسانی هم در سطح جهانی بودهاند که در درامنویسی و کارگردانی تمایل بیشتری به کارهای کمپرسوناژ داشتهاند. من ابتدا از سر اتفاق و ناچاری این قضیه برایم اتفاق افتاد، اما الان با تمایل کامل به سراغ کارهای کمپرسوناژ میروم، گرچه کارهایی با پرسوناژ بیشتر در کارنامه من کم نبوده است و کار بعدی من قطعا کاری است که بیش از تعداد محدود و معدود بازیگران و پرسوناژها را دارد. وقتی نمایش با دو بازیگر روی صحنه میرود، قاعدتا بخش مهمتر کارگردانی، تمرکز بر بازیگرفتن از بازیگرها، ایجاد تنوع در بازیهایشان و نوع فضایی که خود بازیگران ارائه خواهند داد، میشود. این فضا در شخصیت ناهید مسلمی با توجه به حالوهوای متنوعی که دارد، بیشتر نمود پیدا میکند. مقداری راجع به این برایمان توضیح دهید. نوع بازی و بازیگرفتن به تعداد بازیگر ربطی پیدا نمیکند؛ چه یک بازیگر و چه 30 بازیگر. ناهید مسلمی و کاظم هژیرآزاد در کار دونفره همان بازی را میکنند که در یک کار پرجمعیت یا نقشی کوچک و متفاوت. شیوه نزدیکشدن بازیگر به نقش در هر سه نفر ما یکسان بود؛ آن هم بهخاطر تعلیماتی که دیدهایم و همزبانی، همگروهی و همخانوادهبودنمان. این کمک میکند تا این کار خیلی ساده به سرانجام برسد و دارای امتیاز باشد. نکتهای که درباره بازی خانم مسلمی اشاره کردید، درست است. نقش لیدیا در این نمایش متنوعتر است و تا حدی قصه روی این شخصیت میچرخد و این کار را جذاب کرده است. طبیعتا هر بازیگری که این نقش را بازی کند فرصت بیشتری برای دیدهشدن دارد، نهاینکه بهخاطر پیشآمدن این فرصت ناهید مسلمی موفق بوده؛ نه. ناهید مسلمی تواناییهای خودش را بروز داده و من خودم میدانستم که با چه کسی کار میکنم و آگاه بودم به اینکه او بعد از اینهمه سال تجربه کاری میتواند این کار را به خوبی انجام دهد. البته طبیعتا نقش کارگردان هم خیلی مهم است. اگر کارگردانی، این متن یا هر متن دیگری را داشته باشد، اما نداند که چه میکند یا نداند که با بازیگرش چگونه رفتار کند، بعید است که بازیگری اثر دارای امتیازاتی شود. و اما درباره بازی کاظم هژیرآزاد. این بازی میتوانست یک کلیت باشد؛ کلیتی از یک پزشک، اما شما وارد جزئیات شدید. این بازی دارای افتوخیز، پنهانکاری و غصه است. این کار چگونه به دست آمد؟ خود کاظم هژیرآزاد چقدر از این شکل پرداخت به نقش استقبال کرد؟ از ابتدا شخصیت پزشک به نحوی بود که من کاظم هژیرآزاد را در این لباس و نقش میدیدم. البته ممکن است خیلیهای دیگر هم بتوانند این نقش را بازی کنند و خیلی هم خوب باشند، ولی در ایران دو، سه نفر بیشتر را نمیشود پیدا کرد تا از همان ابتدا بیایند و در انتخاب کارگردان بنشینند. کاظم، هم تواناییهای وسیعی دارد و هم این نقش را خیلی خوب اجرا کرده است. از همان ابتدا هم بهخاطر رفاقت، همخانواده، هممسلک و هممکتببودن، آمد و در این کار قرار گرفت و هیچ چونوچرایی هم نداشت. هم کاظم هژیرآزاد و هم ناهید مسلمی تمام محدودیتهایی را که میتوانست در این نمایش برایشان پیش بیاید پذیرفتند. این محدودیتها فقط شامل محدودیتهای اقتصادی نبود؛ فرصتهایی که ممکن بود در جای دیگر برایشان پیش بیاید و از دست برود یا حتی محدودیتها و شرایطی که سالن به ما تحمیل میکرد. صحبتمان را با وضعیت امروز تئاتر و نقش آن در جامعه و تأثیرگذاری بر مردم شروع کردیم، در جمعبندی هم میخواهم به همین موضوع بپردازیم. از نگاه شما همچنان میتوان خاصیت درمانی برای تئاتر قائل بود؟ برای مردمان امروز جامعه؟ و اصلا توان و جانی برای تئاتر ما باقی مانده که بتواند فارغ از دغدغه جذب تماشاگر و مسائل فرسایشی دیگر به چنین اهدافی بیندیشد؟ جذب تماشاگر و به قول شما اهداف دیگر همواره از دغدغههای گروههای تئاتری است، اما به گمان من هیچ هنر دیگری و حتی هیچ برنامه درمانی دیگری (البته بهجز معالجات پزشکان) به پای درمانگری تئاتر و وجه رواندرمانی آن نمیرسد. تأثیر حضور زنده و رودررو با افرادی که پالایش مییابند با هیچ چیز دیگری قابل مقایسه نیست. به همین دلیل است که اکنون دهههاست که تئاتردرمانی مورد توجه بسیاری از گروههای درمانگر و پزشکان قرار گرفته است. جدای از اینکه در شرایط فعلی تماشاگران به چنین تئاترهایی احتیاج دارند، خود تئاتریها هم سخت نیازمند چنین درمانگری هستند. میشود گفت در شرایط فعلی بهصحنهآوردن یک نمایش (بهویژه کارگردانی آن) شجاعتی میطلبد و اضطرابی به همراه دارد که تئاترپیشگان حرفهای ما تا حد زیادی در حال گریز از آن هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.