|

جایگاه فراانسانی فاعلین جنایات بدون مکافات

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

امروزه بر همه پژوهشگران آشکار شده است داستایوسکی از نوعی بیماری صرع رنج می‌برده که قبل از شروع تشنج بدنی، در پیش‌درآمدی کوتاه‌مدت، حالاتی شعف‌آلود و وجدزا، منفصل از عالم واقع را تجربه می‌کرده است. به این علت که کانون آغازین صرع داستایوسکی در جزیره‌ای خاص (اینسولا) در عمق مغز او قرار داشته است. این لحظات تهی‌شدگی از خویشتن و تجربه عالمی ماورایی، پیش از وقوع تشنج در ناآگاهی، به طرز بارزی در همه نوشته‌های داستایوسکی منعکس است. به طوری که به‌جرئت می‌توان گفت جهان داستان‌های داستایوسکی، جهانی صرعی است؛ با جرقه‌ای از امید به جاودانگی فراانسانی که از تجربه پیشاتشنجی او برمی‌خاست. در داستان جنایات و مکافات، با وجود اینکه ظاهرا شخصیت محوری آن دچار صرع نیست، اما صرع نه در وجود یکی از شخصیت‌های داستان، بلکه در مجموعه اثر او حضور دارد. اسم راسکولنیکوف، شخصیت محوری داستان از واژه دونیمه‌گی می‌آید. او جهانی دو نیمه دارد که گویی نیمی از آن گرفتار خویشتن و اراده برخاسته از آن است و نیمی نیز در دنیای ناشناخته مسحورکننده صرع، در حال رهاشدن از خویشتن است. شهر پترزبورگ که راسکولنیکوف در آن درس حقوق خوانده، نیز دچار دوپار‌گی بین زندگی کارناوالی میدان تره‌بار کثیف شهر با مردمانی فقیر است که در بیماری و رنج دست و پا می‌زنند و بخشی با معماری باشکوه، خیره‌کننده و پرابهت ساختمان‌های تزاری پرزرق و برق چراغانی شده است. در این میان است که راسکولنیکوف راه گریزی جست‌وجو می‌کند تا چاره‌ای فراانسانی برای نجات و رستگاری خود بیابد. برای انسان صرعی، روزنه امید شاید تابیدن نوری از حقیقت ماورایی توهمی باشد که در دوران کوتاه پیش از صرع، چون آگاهی متراکم حضور پیدا می‌کند، گاه همه جا را روشن می‌کند، ولی هرگز به چنگ و اراده شخص مصروع درنمی‌آید. راسکولنیکوف شخصیت‌های تاریخی را که دچار صرع بوده‌اند، الگوی نظری خود قرار می‌دهد. او برای توجیه جنایتی که می‌خواهد مرتکب شود، خود را همچون ناپلئون که خود مصروع بوده است، در جایگاه فراانسانی قرار می‌دهد. از قول ناپلئون می‌گوید: انسان‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند؛ اکثریت آنها مردمی عادی و اقلیتی نیز انسان‌های استثنائی هستند. انسان‌های استثنائی به وجدان خود این حق را می‌دهند که قدمی فراتر بردارند و به قیمت فداکردن جان و زندگی تعدادی انسان، جهانی نو درافکنند. بر اساس این نظر راسکولنیکوف، انسان‌های استثنائی بزرگ در دنیای جدید خواه‌ناخواه جنایت‌کارند که فاتحان تاریخ از جمله ژولیوس سزار مصروع را نیز شامل می‌شوند. در داستان جنایات و مکافات، راسکولنیکوف دانشجوی حقوق رانده‌شده از دانشگاه تصمیم می‌گیرد پس از شش هفته طراحی، قدم به پیش بگذارد و با تبر پیرزن رباخوار محله زندگی‌اش را بکشد و به طور تصادفی مجبور به کشتن خواهر پیرزن هم شود. پس از این جنایت است که راسکولنیکوف درمی‌یابد نتوانسته نظریه ناپلئونی را اجرا کند، چون جایگاه فراانسانی ناپلئونی را در خود مهیا نداشته است. او همچون مردم عادی نتوانست از خویشتن خود عبور کند و در ظرف خود مانده است. چنین انسان جنایت‌کار درخودمانده‌ای، جنایات را با مکافات هم‌زمان تجربه می‌کند. برای چنین فردی مکافات معلول و جنایت علت نیست. در رؤیای راسکولنیکوف نیز جنایت و مکافات به هم پیوند خورده‌اند. با نوشتن داستان جنایات و مکافات، داستایوسکی به مکاشفه‌ای در درون خود می‌پردازد و حساب خود را از شخصیت‌های تاریخی که مدعی ساختن جهانی نو با دست‌یازیدن به جنایات بشری بوده‌اند، جدا می‌کند و لحظات کوتاه ولی جذاب جدایی از خویشتن در پیش‌درآمد صرع که او را به جهانی دیگر وصل می‌کند را کافی برای قرارگرفتن در جایگاه فراانسانی و رهایی از مکافات جنایات نمی‌داند. به همین دلیل است که قهرمان داستان او پس از قتل پیرزن رباخوار و خواهرش، آشفته از عذاب وجدان، بی‌اعتنا به حکم قانونی، طلب مکافات كرده و تلاش می‌کند به کمک عشق بتواند سختی آن را تحمل کند. رضا ثروتی با در اختیارداشتن هنرپیشگان خوبی مانند بابک حمیدیان، آتیلا پسیانی، طناز طباطبایی، مهدی سلطانی، مینا ساداتی، پیام دهکردی، پانته‌آ پناهی‌ها، اصغر پیران و بهناز جعفری، در نمایش خود تلاش دارد جهان داستایوسکی در داستان جنایات و مکافات را در قالب تئاتر به ما عرضه کند. اما به نظر من میزانسن تئاتری ثروتی، جهان روان‌کاوانه سه طبقه فرویدی (اید، ایگو و سوپرایگو) را بازنمایی می‌کند و در بن‌مایه نمایش، نشانی بارز از جهان دوپاره صرعی داستایوسکی دیده نمی‌شود. البته این برداشت از جنایات و مکافات داستایوسکی در نوع خود می‌تواند جالب و نگاهی روان‌کاوانه به اثر باشد، ولی بدیهی است ما را از جان‌مایه فضای غالب بر جنایات و مکافات داستایوسکی دور می‌کند. داستایوسکی پیش از متخصصان علم رشته نورولوژی، قبل از اینکه ابعاد صرع در جامعه پزشکی به‌خوبی شناسانده شده باشد، به کندوکاو درونی این پدیده پرداخته است. نبوغ داستایوسکی را باید در خلق هنری چنین دنیای رازآلود و از نظر پنهان دانست که حتی روان‌کاوی نیز نتوانسته است به رمز و راز آن دست یابد. با اینکه مولیر، پرتراک، هندل، سویفت، ریچیلیو و فلوبر هم از بیماری صرع رنج می‌بردند، ولی هیچ‌کدام به اندازه داستایوسکی به ارزیابی همه‌جانبه و بی‌پروای زوایای پنهان این بیماری از طریق هنر نپرداخته‌اند. داستایوسکی با آثارش به ما یادآوری می‌کند بیماری صرع با همه مشکلاتی که به همراه دارد، انسان را از آنچه در درون مغزش می‌گذرد، آگاه می‌کند و جهان ناشناخته‌ای را به ما می‌شناساند؛ جهانی را که بعدها به طور علمی نورولوژیست‌هایی همچون جاکسون در پی کشف آن برآمدند و نشان دادند چگونه باید این جهان زیرزمینی و ناآگاه ذهن‌مان را در اعماق فعالیت مغزمان جست‌وجو کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.