|

فشار و چانه‌زنی برای فعال‌سازی اینستکس

علی امیدی

سیاست خارجی عرصه توأمان کشمکش و همکاری‌هاست؛ اما نکته مهم در این عرصه احترام و پذیرفتن اصل تفکیک بحران‌هاست. تفکیک‌قائل‌شدن بین بحران‌ها نشانه پختگی سیاست خارجی یک کشور است. اصل تفکیک این نکته را به ما می‌آموزد که اگر با اروپا در موضوعات حقوق بشری و سیاسی اختلاف‌نظر داریم، نباید این اختلاف‌ها را به مسائل اقتصادی و تجاری هم تعمیم دهیم و از منظری نباید سایر عرصه‌های همکاری را تحت‌الشعاع یک مشکل و اختلاف قرار داد. باید موضوعات به تفکیک بررسی و برای هرکدام راه‌حل‌های خاص خودش ارائه شود. اگر امروز ایران بر سر موضوعات برجام و مسائل منطقه‌ای دچار چالش با اروپا و آمریکا شده، نباید این موضوع باعث به‌هم‌خوردن همه روابط و زمینه‌های همکاری شود. از این منظر، باید از سازوکار مالی ایران با اروپا موسوم به اینستکس در زمینه‌ها و شرایط خاص خودش بهره‌برداری کرد. بنابراین باید توجه داشت که بن‌بست کنونی در روابط ایران با مجموع کشورهای غربی، یک‌شبه پدید نیامده است. دهه‌ها زمان برده که ماهیت روابط ایران و آمریکا به چنین نقطه بحران و تنشی برسد. این روابط امروز وضعیت مزمن به خود گرفته و به فرد مریضی می‌ماند که بیماری‌اش مزمن شده و امکان معالجه سریعش وجود ندارد. طبیعی است که معالجه این فرد به زمان طولانی نیاز دارد. البته باید گفت که هر دو طرف بحران نقش‌هایی در به‌وجودآمدن شرایط حاضر داشته‌اند که بی‌شک طرف آمریکایی مقصر اصلی است. جالب است که از 10 کاندیدای شرکت‌کننده در مناظره مقدماتی از حزب دموکرات، 9 کاندیدا خواستار بازگشت آمریکا به توافق بین‌المللی برجام هستند و اساسا احیای برجام گفتمان غالب نامزدهای دموکرات است. خانم وندی شرمن به نکته‌ای اشاره کرده که محل تأمل فراوان است؛ او گفت هیچ‌گاه باور نمی‌کرده آمریکا نقض‌کننده اول توافق برجام باشد. باید پذیرفت که ماهیت سیاست بسیار سیال و پویاست و اتفاقات پیش‌بینی‌شدنی نیست؛ از‌این‌رو اجماع جهانی امروز بر این است که مقصر اول و آخر شرایط کنونی، دولت ترامپ است و اساسا تلاش کشورهای اروپایی برای راه‌اندازی سازوکار مالی اینستکس پاداش حقانیت مواضع ایران است و به‌نوعی برای مجاب‌کردن ایران به ماندن در برجام می‌کوشند. واقعیت این است که کشورهای اروپایی باطنا خواستار حفظ برجام هستند؛ اما در صحنه عمل در جهت انتفاع ایران از مزایای اقتصادی برجام گام تأثیرگذار برنداشته‌اند. همین سازوکار اینستکس نزدیک به یک سال است که نقل محافل و صحبت‌های مقامات ارشد اروپایی است و این روزها صحبت از عملیاتی‌شدن آن است. باید توجه داشت که اینستکس باید مهم‌ترین بخش از خواسته ایران یعنی امکان فروش نفت را فراهم کند. نفت و محصولات پتروشیمی، استراتژیک‌ترین اقلام صادراتی ایران هستند. بدون انجام این تبادل، اینستکس در طولانی‌مدت نمی‌تواند دوام و قوام پیدا کند. اروپایی‌ها باید برای برآورد‌ه‌کردن این بخش از خواسته‌های ایران عزمی جدی و استوار از خود نشان دهند، امری که تاکنون از اروپا دیده نشده است. البته در این مسیر، چانه‌زنی و دیپلماسی ایران بسیار می‌تواند مؤثر واقع شود. خروج تدریجی ایران از تعهدات برجامی، اخطار مؤثری به طرف اروپایی است که در صورت نادیده‌گرفتن مطالبات برحق ایران باید منتظر هزینه‌های آن نیز باشد؛ بنابراین عملی‌شدن تهدیدهای برجامی ایران مانند افزایش حجم ذخایر اورانیوم غنی‌شده و... اقدام سمبولیک بجایی محسوب می‌شود. باید به اروپا فهماند که برای تهران ماشین لوکس بدون سوخت به درد نمی‌خورد یا مواضعی که بارها از زبان رئیس‌جمهور مطرح شده که اگر قرار بر عدم فروش نفت ایران از مجاری خلیج فارس باشد، آن وقت امکانی برای فروش سایرین هم وجود نخواد داشت. این راهبرد ایران باید از سوی کشورهای منطقه و حتی جهان جدی قلمداد شود. ایران نمی‌تواند از یک طرف متعهد به برجام و از سوی دیگر نظاره‌گر تحریم‌ها و تضعیف سیاسی- اقتصادی خودش باشد. عربستان و سایر کشورهای عربی، بازارهای ایران را در چین و هند قبضه کردند و این به دور از حسن هم‌جواری و روابط صلح‌آمیز است. البته درست است که باید با اقدامات هزینه‌ساز برای کشورهای منطقه و آمریکا، به دشمنان خود ثابت کنیم که دست‌بسته نیستیم. ولی در کنار این، نباید از اصل دیپلماسی و تعامل جهانی هم غافل بود. تاریخ روابط بین‌المللی، به‌ویژه در سال‌های 1945 تا 1991 گویای یک حقیقت عبرت‌آموز است و اینکه حتی دشمن‌ترین کشورها هم هیچ‌گاه درِ دیپلماسی را به روی هم نبسته‌اند. در اوج تنش‌ها و تخاصم‌ها، خط مستقیم ارتباطی میان کاخ سفید و کرملین برقرار شد و بارها رهبران شوروی و آمریکا با یکدیگر در سطح سران ملاقات داشتند و از این طریق از شدت تنش‌ها کاستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.