ضرورت ارتقای بهرهوری در استفاده از منابع زیستی کره زمین
یوسف حجت.استاد دانشگاه تربیت مدرس و معاون اسبق سازمان حفاظت محیط زیست
اغلب مردم تصور میکنند ظرفیت کره زمین نامحدود است و به هر میزان که جمعیت بیشتر شود، کره زمین توان پذیرش آن را دارد. یا هر قدر از منابع زمین استفاده شود، توان بازتولید آن وجود دارد. یا به هر میزان که آلایندههای جامد، مایع و گاز در طبیعت رها شود، طبیعت توان پالایش آلودگیها را دارد. وقتی گفته میشود «زباله را دور بینداز» این معنی استنباط میشود که نقاط دور و غیرقابل استفادهای روی کره زمین وجود دارد. اما واقعیت غیر از این و بسیار تلخ است. دیگر هیچ نقطه زمین دور نیست و هیچ نقطهای از هجوم بشر مصون نمانده است. اینک میزان مصرف بشر و آلودگی حاصل از فعالیتهای انسانی به دو برابر ظرفیت کره زمین نزدیک میشود. بنابراین آنچه کره زمین در مدت قرنها ذخیره کرده، در دهههای اخیر بهسرعت در حال مصرفشدن است. جنگلهای کره زمین بهسرعت، کمتر و کمتر میشود. آبهای زیرزمینی، پایینتر و پایینتر میرود و بیابانها گسترش مییابد. انتشار گازهای گلخانهای از توان بازپالایی زمین فراتر رفته و تهدیدی جدی برای آینده نسل بشر است. در واقع، از ابتدای تاریخ تا چند دهه قبل، ظرفیت زمین همیشه بیشتر از نیاز بشر بوده است. اما از دهه 1970 میلادی، رشد جمعیت، توسعه تکنولوژی و ارتقای سطح رفاه بخشی از مردم، باعث شد مصرف بشر از ظرفیت کره زمین پیشی گیرد و از آن تاریخ، سال به سال فشار بر زمین بیشتر میشود. ساکنان زمین اینک مشابه سرنشینان یک کشتی هستند که بیش از ظرفیت مسافرگیری کرده و آب و غذای کافی ندارد. تنها راه جیرهبندی و مصرف عاقلانه مواد است. متأسفانه عدالت هم در بین مردم جهان وجود نداشته و عدهای از مردم، صدها و حتی هزاران برابر نیاز طبیعی خود مصرف میکنند و عده دیگر، برای تأمین حداقل نیازهای خود با مشکل مواجه هستند. بدون توجه به این شرایط، بشر روز به روز مصرف مواد و انرژی، و به تبع آن انتشار آلایندهها را بیشتر میکند. در گذشته پس از صرف غذا فقط مقداری آب و مواد شوینده صرف شستن ظروف میشد. اما اینک برای یک پرس غذا (بهویژه فستفودها) مقدار زیادی کاغذ، مقوا و ظروف یکبارمصرف و بطری یا قوطی نوشابه دور ریخته میشود. در سال های دور، در زمستانها مردم فقط فضای زیر کرسی را گرم میکردند، اما حالا همه اتاقها در تمام ساعت شبانهروز گرم نگه داشته میشود، حتی در بسیاری از موارد، فضاهایی که کسی در آن حضور ندارد در طول زمستان گرم نگه داشته میشود. اگرچه این سبک زندگی ظاهرا رفاه را برای بشر به ارمغان آورده است، اما این رفاه پایدار نبوده و خیلی سریعتر از انتظار ما، به نابودی کره خاکی و آینده بشر منجر خواهد شد. برای جلوگیری از نابودی بشر، باید آنچه داریم با دقت، وسواس و البته دانش مصرف کنیم. راهکارهای زیادی برای افزایش بهرهوری مواد و انرژی ارائه میشود. مثلا به طور سنتی دمای مناسب اتاق 25 درجه تعریف میشود. اما کشورهایی که به بهرهوری اهمیت میدهند، با پوشیدن لباس بیشتر در زمستان درجه حرارت را به 18 درجه کاهش داده و با تحمل کمی گرما در تابستان، دما را به 28 درجه افزایش دادهاند. به این ترتیب، مصرف انرژی و انتشار گازهای گلخانهای را به میزان معنیداری کاهش دادهاند. برای صرفهجویی در مصرف آب، صرفا نباید به خود «آب» توجه شود، باید از دورریختن مواد غذایی هم خودداری شود. عمده منابع آب کشور برای کشاورزی و تولید مواد غذایی به کار میرود، اما این آب الزاما در محصول نهایی وجود ندارد و در اصطلاح علمی به آن «آب مجازی» گفته میشود. آب مجازی یک نان سنگک چند صد لیتر است، یعنی اگر یک نان دور انداخته شود، معادل 500 بطری آب معدنی، آب کشاورزی تلف شده است؛ چیزی که شاید اصلا به چشم نیاید. در ایران، ارزانی افراطی سوخت باعث شده است مصرف بنزین به صد میلیون لیتر در روز برسد، در حالی که ترکیه با جمعیتی معادل ما و رفاهی که قطعا کمتر از ما نیست، روزانه حدود 10 میلیون لیتر بنزین مصرف میکند. به این ترتیب، در ایران روزانه دهها میلیون لیتر سوخت اضافی مصرف میشود. در همه زمینهها راهکارهای متعددی برای ارتقای بهرهوری وجود دارد که باید با سیاستگذاری درست، انگیزه کافی ایجاد شود تا آحاد مردم، به سمت آن حرکت کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.