به بهانه پخش اذان مؤذنزادهاردبيلي از راديو ز ما و من به سکوت اي حباب قانع باش
حميد فريد: چندي است که در منزلمان به همت وجود برنامههاي پربار صداوسيما (فرقي نميکند فرستنده وطني يا غيروطني) عطاي اين جعبه جادويي را به لقايش بخشيدهايم و براي فهميدن اوقات شرعي رمضان هم به قول محمد صالحعلا به «راديو محترم پيام»، آن هم هنگام اذان و مناجاتخوانياش گوش ميدهيم. شب شنبه اذان معروف و محبوب مرحوم مؤذنزادهاردبيلي از راديو پخش شد؛ اذاني که در گوشه روحالارواح آواز بيات ترک (زند) خوانده شده و در سالهاي نهچندان دور پس از «ربنا» و «مناجات افشاري» استاد شجريان فضاي سفره افطارمان را رنگينتر و معنويتر ميکرد و آدمي را به مستي اين خوان نعمت دعوت ميکرد. در روزهاي پاياني رمضان هستيم و چه هديهاي نيکوتر از دعا و مناجاتي که پردههاي معنوي را بگشايد؟ باشد که بياموزيم در اين روزها طفل جان از شير شيطان باز کنيم. شير شيطان، هم از راه حلق ميرسد، هم از راه چشم و هم از راه گوش... براي من و امثال من که گوش موسيقايي بدي ندارند و با موسيقي شب و روز ميگذرانند، شنيدن دعاي ربنا و اذان پس از آن فراتر از مستي افزونش درس موسيقي نيز داشت، استفاده از گوشهها و اداي بجا و بحق و درست آنها بود که قدرت شنيدن اين آثار را بارهاوبارها عطا ميکرد. حقيقتش را بخواهيد، نميدانم مسئول انتخاب و ويرايش اين نواها سواد و ذوق موسيقايي دارد يا نه! وقتي اذان مؤذنزاده را گوش ميدادم، ديدم فاصله زماني اذان کوتاهتر شده و فاصلههاي سکوتي که بوده به دلخواه و بدون هيچ نگاه کارشناسانهاي حذف شده است! مگر چه برنامه پرباري فراتر و بهتر از اين اذان ميتواند باشد که زمانش را کوتاه ميکنيم. روزهداري که تا اذان مغرب سکوت ميکند و لب فروميبندد از طعام، به چنددقيقه کمتر برای افطارکردن نيازي ندارد. (هرچند وقت شرعي افطار با شروع اذان فراميرسد) مگر ميشود سکوتهاي بجا و متفکرانهاي را که مرحوم مؤذنزاده به کار برده حذف کرد. سکوت جزئي از موسيقي است. دقايقي سکوت، مخاطب را وادار به ارتباط با اثر ميکند. اين سکوتها همان سويه پنهان و غايب از نظر است که غيابش مانند حضوري، شرط شنيدهشدن نتها و صداهاست. يعني توجه به سکوت همان امر غايبي است که شرط شنيدن موسيقي است. سکوت در موسيقي زماني براي انتظار نيست، بلکه زماني براي شنيدن فعال يا به عبارتي درک اهميت صدايي که شنيده ميشود است. سواد موسيقايي هر موسيقيداني هم ميرساند که نقش سکوت و بهکارگيري درست از آن، بخشي از موسيقي است. بهکارگيري سکوت براي مدتي بسيار کوتاه (در حد يک ميزان) يا بيشتر (چند ميزان) هر يک تأثير متفاوتي روي شنونده باقي ميگذارد. اين کار ميتواند تأکيد بيشتري بر آواهاي پسين ملودي داشته باشد. طول زمان يک سکوت، فاصله بين دو سکوت و حجم سکوت، همه با هم بر شنونده تأثير ميگذارند. اين تأثيرات تجربه شنيداري هر شنونده را رنگآميزي ميکند. علاوهبراينها، سکوت با کاستن از درهمريختگيهاي صوتي، به هر عبارت صوتي رنگ ميبخشد. مخصوصا که ديگر اثري از ساز در آواي ملکوتي نيست و همه بار اين الحان را گلوي شريف انسان متدين و ذهنش پردازش ميکند. موسيقي سنتي ايران از سکوت برميخيزد و آرامش و صلح آن حقيقتِ سرمدي را که جاويدان و مافوق هرگونه تعين و تشخص است، در قالب اصواتي که متعلق به عالم صوَر و مظاهر است، متجلي ميکند. نظير چنين باوري را ميتوان در آرای کسان ديگري از جمله شوپنهاور نيز ديد. «ارتباط نزديکي که موسيقي با ذات واقعي چيزها دارد، ميتواند تبيينکننده اين واقعيت باشد که هنگامي که (يک قطعه) موسيقي متناسب با هرگونه صحنه، محيط و رويدادي نواخته ميشود، پنهانترين معناي آن وجه، بر ما مکشوف ميشود. موسيقي در همهجا بيانگر هسته اصلي و جوهر زندگي و رخدادهاي آن است». سکوتي که در معرفت موسيقي ايراني به کار ميرود، همان سکوتي است که در روايات اسلامي و عرفاني آورده شده است. مولوي سرآغاز راه را سکوت ميشمرد؛ چنانکه راهبرِ انتهاي راه وصال و تنها راه براي ورود به محضر حضرت حق را نيز مَرکَب «خموشي» ميداند و از نگاه عرفان، حقايق معنوي را تنها از رهگذر سکوت ميتوان يافت. علت و غايت اصلي سکوت نيز به اين جهت است که شخص در حالت سکوت قدرت تفکر و تدبر بيشتري پيدا کرده و در آثار صنع الهي تعمق و تأمل افزونتري داشته است اين سکوت است؛ آيت مقصود سکوت ميتواند اشتياق شنونده را نسبت به آنچه خواهد شنيد بيشتر کند. اشتياق در عرفان و معرفت ما، آن هم در چنين لحني با اين سکوتها ميتواند حس انتظار و پيشبيني باشد. رمضان در گذر است و هر لحظه و هر ثانيهاش جرعهاي نوشانده ميشود از معرفت و شيدايي و فرصت را براي خودسازي و درک معرفت مهيا ميکند. (اين دهان بستي دهاني باز شد) محرومکردن مردم از اين نواها در ازبينبردن فضاي روحاني که رو به کمرنگي است بيتقصير نيست؛ مگر چقدر در اين سالها؛ چه به صورت تخصصي و چه دلي براي اينچنين کارهايي تلاش شده است تا کاري به عظمت دعاي افشاري، ربنا و اذان مرحوم مؤذنزاده آورده شود. روي تندي لحن اين نوشته را به صداقتش ببخشيد. آرزويم اين است که رمضان بتواند ما را بزرگ کند و از جنينوارگي روح برهاند و بلوغمان دهد و نرمي و روشني و مهر و انصاف را مضاعف کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.