معتادان قربانی طرز فکر خودشان هستند
اسدالله افشار
یکم: زمانی با جوانی به نام «بابک» مصاحبه کردم که به خاطر اعتیاد به مواد مخدر به بخش بازپروری آمده بود. از او پرسیدم: «چه چیزی باعث شد به این نتیجه و جمعبندی برسی که باید برای مشکلت کاری انجام دهی؟» «بابک» جواب داد: «چند سال بود که هروئین مصرف میکردم و هرازگاهی برای چند هفته آن را ترک میکردم، اما قبل از این هرگز بهطور جدی تصمیم به ترک نگرفته بودم. سالهای قبل همسرم به من فشار میآورد که به طور کامل ترک کنم. او هم قبلا هروئین مصرف میکرد، ولی چند سال بود که کنار گذاشته بود. تا اینکه آخر سر به این نتیجه رسیدم که مصرف هروئین به دردسرهایش نمیارزد و برای همین تصمیم گرفتم که به طور کامل ترک کنم. من جدی میخواستم ترک کنم، اما بعد از دو هفته دوباره شروع کردم و این مسئله چیزی را به من ثابت کرد. من احمق نیستم. من الان میدانم که قطعا برای من غیرممکن است که خودم ترک کنم، شاید!».
من جمله پایانی «بابک» را چند بار برای او تکرار کردم، چون میخواستم او چیزی را که گفته بود متوجه شود. اما او نمیتوانست بفهمد من چه چیزی را میخواهم بیان کنم. به او گفتم: کاملا منطقی است که بگویی «شاید من بتوانم خودم ترک کنم». همینطور کاملا منطقی است که بگویی «قطعا غیرممکن است که من خودم ترک کنم». اما اینکه بگویی «من الان میدانم که قطعا برای من غیرممکن است که خودم ترک کنم، شاید! بیمعناست چون این جمله خودش، خودش را نقض میکند. یا قطعا غیرممکن است، یا شاید. این دو با هم نمیتوانند باشند». اما «بابک» نمیتوانست منظور من را بفهمد. من این جمله را برای خیلی از افراد تعریف کردم و حتی درمانگران باتجربه هم اول هیچ واکنشی نشان ندادند و منتظر ماندند تا ببینند منظور من چیست. فقط وقتی من به تضاد میان «قطعا» و «شاید» اشاره کردم متوجه بیمعنابودن جمله و آشفتگی فکری «بابک» شدند. دوم: آشفتگیهای فکری منحصر به اختلالهای اعتیادی نیستند و الزاما هم در نتیجه مصرف موادمخدر ایجاد نمیشوند. آشفتگیهای فکری در سایر کسانی که مشکلات سازگاری دیگری هم دارند، یافت میشوند. برای مثال یک مرد جوان در ارائهکردن تکلیف درسیاش تأخیر میکرد. از او پرسیدم: چرا تمامش نمیکنی؟ گفت: همین الان تمام شده. پرسیدم: پس چرا تحویلش نمیدهی؟ گفت: چون هنوز باید رویش کار کنم. اشاره کردم: ولی الان گفتی که تمام شده؟ گفت: آره، تمام شده. در حالی که ادعای او برای بیشتر مردم غیرمنطقی به نظر میرسد، برای کسی که از طرز فکر اعتیادآور پیروی میکند، ممکن است حرف او کاملا درست به نظر برسد. علاوه بر آن، اگرچه آشفتگی فکری الزاما به معنای اعتیاد نیست، شدت و میزان این طرز فکر در میان معتادها بیشتر از همه است. همه ما تشخیص میدهیم که بين دو جمله «تکلیف درسی من تمام شده» و «باید بیشتر روی آن کار کنم» تناقض وجود دارد. اما جمله بابک «من الان میدانم که قطعا برای من غیرممکن است که خودم ترک کنم، شاید» ممکن است در نگاه اول بیمعنا به نظر نرسد و لازم باشد که درنگ کرده و آن را تجزیه و تحلیل کنیم. در یک مکالمه معمولی، ممکن است به اندازه کافی وقت نداشته باشیم که مکث کرده و به تجزیه و تحلیلکردن آنچه شنیدهایم بپردازیم. در نتیجه، ممکن است با شنیدن جملاتی که بیمعنا هستند، فریب بخوریم و آنها را قابل قبول تلقی کنیم. بعضی وقتها این تناقضها ممکن است ظریفتر هم باشند. برای مثال، یک خانم که از او پرسیده شده بود آیا تمام مشکلات فکری مربوط به طلاقش را حل کرده است؛ پاسخ داد: «فکر کنم». به ظاهر در پاسخ این خانم، نکته عجیبی وجود ندارد، تا زمانی که درنگ کرده و آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم. پرسش «آیا مشکلات فکریات را حل کردهای؟» به این معناست که «آیا شک و تردیدهای مختلف را کنار گذاشتهای و مشکلات عاطفی مربوط به طلاق را برطرف کردهای؟»؛ معنای «حلکردن» این است. بنابراین پاسخ «فکر کنم» بیان میکند که «من هنوز شک دارم که شک ندارم» و به وضوح بیمعناست. سوم: لازم است تأکید کنم که درک این نکته بسیار مهم است که معتادها خودشان فریب طرز فکر آشفته خودشان را میخورند و آنها قربانی طرز فکر خودشان هستند. اگر ما نتوانیم این نکته را درک کنیم، ممکن است در مواجهه با معتادها احساس ناامیدی و خشم کنیم. زمانی که ما از زبان شخصی که اعتیاد را ترک کرده، داستانهای قدیمی مربوط به زمان اعتیاد آنها را میشنویم، خندهمان میگیرد، زیرا به شکلی عجیب رفتار و طرز فکر معتادها میتواند فکاهی باشد. اما این امر مثل تماشاکردن کسی است که روی پوست موز لیز میخورد. بعد از اینکه خنده ما تمام شد، متوجه میشویم کسی که افتاده ممکن است صدمه شدیدی دیده باشد. به همین شکل وقتی به داستانهای قدیمی معتادها میخندیم، باید درک کنیم که این فرد زمانی که معتاد بوده، دچار رنج زیادی شده و هنوز هم انسانهای زیادی از مسائل مشابهی رنج میبرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.