به مناسبت سالگرد درگذشت استاد «محمدرضا لطفی»
ناظر روی تو صاحبنظرانند آری
حمید فرید
باورم نیست ز بد عهدی ایام هنوز، امروز پنج سال گذشت از ...، نمیدانم حالا چطور توصیف کنم این نبودن يا بودن را. گاهیاوقات نيمبيتی، دو، سه حرفی، عطری، نگاه خستهای، نوایی و نغمهای آدم را مثل بوته خاری که ميانه کوير گرفتار گردباد شده باشد، بیاختيار و عاجز میکند. هرازگاهی برای فرار از هجمه اطرافیان به موسیقی پناه میبرم، اگر دلی و دستی باشد، مضرابی به ساز میزنم و اگر جراحت بیش از این باشد، خودم را با نوایی آرام میکنم. هيچ هم لازم نيست چيز پيچيده و خاصی باشد. اتفاقا غالب آن است که فارغ از هرجور فرهيختگی و فلسفهای، به اشارهای، به «سر تازيانهای» توفانی در وجودت بهپا میشود. در میان آرشیو موسیقی اثری را برای آرامش انتخاب میکنم؛ «چشمه نوش»؛ چشمهای ساری در تاریخ موسیقی ایران که همیشه جوشان است و باید از آن نوشید. مضرابهای جاندار محمدرضا لطفی بر سیمهای تار و آواز مثل همیشه پیچاپیچ محمدرضا شجریان در راست پنجگاه و مرکبخوانی بر شعری از حافظ و باباطاهر است که از آن اثری فاخر ساخته. چشمه نوش اثری است از اجرای کنسرت پاریس. آن دوره هم، دورهای بوده است که در آن سينهها مالامال درد بود و مرهمی بر زخمهای هنرشناسان کمتر يافت میشد و سخن حکيمانه و دردمندانه حافظ همچنان که آن روز طنين داشت، امروز هم طنين دارد و چهبسا که مهيبتر هم به گوش میآید. نوای سحرانگیز تار لطفی مثل همیشه مستم میکند و وادار به تعمقم میکند، اینقدر میدانم که پنج سال است که دیگر امکانش نيست که به حرف و صوت از زبان و لب و مضراب محمدرضا لطفی سخنی بشنویم. فکر میکنم هرچه از لطفی گفته و نوشتهایم، کم است. لطفی غم انسان و میهن داشت و این انسان را البته در کنار میهن مینشاند و میديد (دو چیز حاصل عمرست نام نیک و ثواب/ وزین دو درگذری کل من علیها فان). هنر یک هنرمند یعنی عرصه آزادی و «آن»زمانی هنرمند؛ یعنی عرصهای که انسان درون خود را، احساس شخصی و تاریخی فرهنگ خود را، همه مکنونات خود را باید تهی کند، آن زمان است که شکل معرفت موسیقی هویدا میشود؛ معرفتی که هرچه بیشتر به آن چنگ میزنی اطرافت را بهتر میبینی و میشنوی. طنین مضرابهای زیبای لطفی همراه با ریزها و تکریزهای تکنیکی و رؤیاییاش همراه با سکوتهای بجا و متفکرانهاش، خود به تنهایی کار یک ارکستر را انجام میدهد و چنگ به دل آدمی میزند. عشقبازی لطفی با سازش آدمی را مدهوش میکند. در نواختنش همه تأکیدات (اکسنتها) موجود در ردیف به وضوح شنیده میشود؛ تأکیداتی که وقتی در موسیقی ایرانی خوب و بااحساس استفاده میشود، آدمی را در عین لذتبردن از موسیقی هوشیار نگه میدارد و هوشیاریای که اصل موسیقی کلاسیک ایران است. در آستانه روز بزرگداشت مقام معلم هستیم و چه تقارنی در روز وفات لطفی با این روز به وجود آمده است. برای اهالی موسیقی فرقی نمیکند چه در مکتب لطفی و روبهروی لطفی نشسته و مشق گرفته باشد یا چون من از نواختهها و گفتههایش آموخته باشد و به یقین برای آیندگان نیز چنین خواهد بود. مثل خواندن کتاب، مگر نهاینکه پس از قرنها ما با حافظ و مولانا معاشرت و دوستی میکنیم و سؤالهایمان را از آنها میپرسیم. با خودم میگویم؛ روزگار بیلطفی شده است، دیگر موسیقی آن رنگ و شکل را ندارد، حتی دیگر از شاگردان استاد هم نغمهای به گوش نمیرسد. لطفی معلمی بود که کارش برای دل بود؛ لطفی با دل میآموخت، ساز میزد و برای دل مینواخت و گاهی هم برای دل میخواند. خواندن لطفی هم از آن نوع صداها بود! زنگی خاص داشت. آوازش دلنشین بود و محتوای نهفته درون شعر را با درکی بیواسطه بیان میکرد. صدایش برایم تصویرسازیای از اشعار مولانا و حافظ است و صدایی است که از درد آن دوران میخواند. دکتر محسن حجاریان در مقالهای درباره آواز لطفی چنین گفته است: «بادها میوزند که دیگر از یادها رفتهایم، اما صدای ساز و آواز لطفی و لطفیها در گنبد روزگار همچنان طنینانداز خواهد ماند، «آواز لطفی همراه سازش به امتداد روزگار خواهد ماند». ما از گردش روزگار و داوری آیندگان بیخبریم و نمیدانیم آیندگان کار ما را در امر و نهی آوازخواندن لطفی تمجید میکنند یا سرزنش، اما میدانیم بدون آواز لطفی، قضاوتی در کار خواندن او نخواهد بود. پس بگذارید پارهای از داوری کارهای هنری روزگارمان را به آیندگان واگذاریم. باید گفت اگر لطفی در موسیقی دوران ما نبود، موسیقی امروز چنین وزنی را نداشت. هنوز صدای تار لطفی و مضرابهای جاری و سیالش مثل چشمهای جوشان است. اینهمه احساس همراه با تکنیک و زخمههای جاندار؛ مگر میشود لطفی نباشد. از وجودش قدری نامونشان هست که هست. لطفی با همه آثارش زنده است و در همه روزگار ما عاشقی میکند. روحش شاد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.