توسعه به شیوه سافاری پارک قزوین
کمیل سوهانی
فرهنگستان زبان فارسی، پیشنهاد داده است که بهجای واژه «سافاری» از «وحشگشت» استفاده شود. وحشگشت به سفری میگویند که با هدف دیدن جانوران وحشی و بزرگجثه در آفريقا انجام میشود. در وحشگشت، گردشگران توسط انواع خودروهای قفسدار از حیوانات وحشی دیدن میکنند. حیوانات وحشی و بزرگجثه اما اینبار قرار است در جایی نزدیکتر از آفریقا در معرض دید ما قرار گیرند؛ جایی در شمالشرقی شهر قزوین و در منطقه نمونه گردشگری باراجین. 25 بهمنماه 97 شهردار قزوین در گفتوگو با ایرنا با اشاره به اعتبار صد میلیاردریالی این پروژه گفت: برای فاز نخست این مجموعه دو میلیارد ریال با طراحی هفت زیستگاه حیوانات وحشی، از جمله شیر، خرس، ببر، کل و قوچ، پرندگان شکاری، مرال و گرگ به همراه چهار دریاچه مصنوعی در نظر گرفته شده که سه دره آن به بهرهبرداری رسیده است. به گفته روابطعمومی شهرداری قزوین، این سافاریپارک در کنار دیگر جذابیتهای گردشگری درنظرگرفتهشده، شامل انواع رستورانها، سینماها، تالارهای پذیرایی، آلاچیقها، جنگلهای مصنوعی، فضاهایی برای کوهنوردی، امکاناتی مربوط به ورزشهای زمستانی، سورتمهرانی، تلهسیژ و تلهکابین و بسیاری امکانات دیگر، قرار است منطقه نمونه گردشگری باراجین قزوین را به قطب گردشگری منطقه تبدیل کند. این حجم از تأسیسات تفریحی و گردشگری در کنار امکان مشاهده بیواسطه زندگی انواع حیوانات؛ از شیر تا گرگ در درهها و آبشارها و دریاچههایی در شمال قزوین واقعا هیجانانگیز است. نهتنها طبیعت وحشی آفریقا را نزدیک ما میآورند، بلکه همزمان امکانات ورزشهای زمستانی را هم برایمان فراهم میکنند. چه چیزی بهتر از این؟ برنامهریزی برای اجرای این حجم از پروژههای شورانگیز بهمنظور توسعه گردشگری قزوین از طرف مسئولان این شهر بهراستی جای تشکر دارد، اما ضمن تشکر و خسته نباشید جای یک سؤال کوتاه نیز باقی است. احیانا این دریاچهها، پارکها، آبشارها و دیگر تأسیسات نیاز به آب دارند، آب لازم برای راهاندازی آنها از کجا قرار است تأمین شود؟
نزدیک به هزار سال پیش؛ یعنی زمانی که جمعیت شهر قزوین بسیار کمتر از جمعیت کنونی بود و احیانا بارش برف بر رشتهکوه البرز بسیار بیش از میزان امروز آن، ناصرخسرو قبادیانی در سفر خود در روز دهم محرم به قزوین رسید و نوشت: «دهم محرم به قزوین رسیدم. باغستان بسیار داشت، بی دیوار و خار و هیچ مانعی از دخول در باغات نبود و قزوین را شهری نیکو دیدم، بارویی حصین و کنگره بر آن نهاده، مگر آنکه آب در وی اندک بود و منحصر به کاریزها در زیر زمین». توصیف موجز ناصرخسرو از قزوین، حاوی نکات مهم و قابلتأملی است؛ مثلا اینکه چگونه شهری که کمآب است میتواند آباد بوده و باغهای فراوان داشته باشد. باغستانی که ناصرخسرو در سفرنامه خود از آن یاد میکند تا چند دهه پیش مانند حلقه سبزی از انبوه درختان بادام و پسته و بوتههای انگور در وسعتی حدود چهار هزار هکتار دورتادور شهر قزوین را فراگرفته بود. به مرور زمان و با افزایش طرحهای توسعه شهری از وسعت این باغستان کاسته شده و اکنون در مساحتی حدود دو هزار و 500 هکتار، از سه طرف شهر قزوین را دربر گرفته است. یکی از کارکردهای اساسی باغستان سنتی قزوین تبدیل تهدید سیلابهای فصلی البرز به فرصت بوده است. باغات باغستان بهصورت حوضچههایی در کنار هم قرار گرفته و با کَرت (مرز)هایی به ارتفاع 0.5 تا 1.5 متر از هم جدا میشوند. باغات، در فصل بارندگی، به نوبت تا ارتفاع کرتها پر از آب میشوند و این آب به مرور در خاک نفوذ میکند. درختان باغستان و بوتههای انگور، با همین یک یا دوبار آبیاری در سال به حیات خود ادامه داده و بهترین محصولات را به بار میآورند. این سیستم موجب نفوذ تدریجی آب به سفرههای زیرزمینی شده و آبخوانهای دشت قزوین را سیراب میکند، همچنین سیلاب، مواد غنی کوهپایه را به باغستان هدایت کرده و خاک باغستان دائما بازسازی میشود. این باغستان مانند سدی در برابر کانونهای تولید ریزگرد در استان قزوین قرار گرفته و به هوای شهر رطوبت و تازگی بخشیده و در فصول گرم دمای شهر را چهار تا شش درجه کاهش میدهد. باغستان تأثیرات فرهنگی، اجتماعی بسیاری بر مردم قزوین داشته و به طور مشخص بسیاری از روابط انسانی و رفتارهای اجتماعی در قزوین متأثر از باغستان بوده است. هنوز هم نوبتدهی آبیاری در باغستان بر مبنای طوماری که ممهور به مهر حمدالله مستوفی است انجام میشود. بازگردیم به پروژههای منطقه نمونه گردشگری باراجین. تنها امکان تأمین آب برای طرحهای بلندپروازانه این پروژه، رودخانهای است به همین نام که از کنار این منطقه عبور میکند. از قضا رودخانه باراجین در پاییندست خود 950 هکتار از باغهای باغستان را هم سیراب میکند. برداشت از آب این رودخانه در بالادست از مدتها پیش آغاز شده و اجرائیشدن کامل این طرحها مستلزم استفاده حداکثری از آب این رودخانه و در نتیجه ازبینرفتن 950 هکتار از باغهای باغستان در پاییندست آن است. اکنون که برنامهریزیهای لازم برای قربانیکردن باغستان هزارساله قزوین در پای شیر و ببر و کروکودیلِ سافاریپارک توسط مسئولان استانی انجام شده و رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست هم در بهمنماه در مراسم افتتاح فاز اول آن شرکت کرده است،
وقت آن است که به برنامهریزان این طرحهای توسعه گردشگری گفته شود به ازبینرفتن مشخصه هویتی و فرهنگی هزارساله قزوین به کنار، ازبینرفتن عامل ذخیرهشدن آب در آبخوانهای دشت قزوین به کنار، ازبینرفتن میراث کشاورزی، تنوع زیستی و انبوه درختان چندهزارساله به کنار؛ با ریزگردهایی که با مرگ باغستان به چشم خرس و کروکودیلتان میرود چه خواهید کرد؟ داستان قربانیکردن باغستان به پای سافاریپارک تنها داستان قزوین و منطقه نمونه گردشگری باراجین نیست؛ داستان توسعه در کشور ماست؛ توسعهای که همواره چشمانش را روی داشتههای متواضع بومی بسته و آغوشش برای طرحهای پرزرقوبرق و چشمپرکن باز است. توسعهای که دانش انباشته هزارساله در صیانت از فرهنگ و زیستبوم را نادیده گرفته و طرحهای کاتالوگی غیربومی را جایگزین آن میکند. توسعهای که واقعیت اقلیم و میزان تابآوری آن مسئلهاش نبوده و برای اجرای طرحهای بلندپروازانه خود هیچ محدودیتی را نمیپذیرد. این نوع نگاه به توسعه روزانه به صورت فراگیر در سرتاسر کشور در حال آسیبرساندن به محیط زیست و فرهنگ بوده و باغستان سنتی قزوین اولین و آخرین قربانی این نوع نگاه به توسعه نیست؛ اما آنچه در آن شکی نیست، مؤثربودن آگاهیبخشیهای مدنی و ایستادگیهای مردمی در کندکردن، اصلاح و انشاءالله توقف این روند اشتباه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.