جایگاه فروغ فرخزاد در جریان شعر معاصر
جسم و ذهن: نقطه عطف تاریخ شعر
لیلا صادقی
فروغ فرخزاد با «اسیر» وارد فضای شعر میشود و با «دیوار» و «عصیان» نام خود را در میان شاعران زمانه تثبیت میکند. در «تولدی دیگر» شعرهای خوبی متبلور میشود که نوید حضور شاعری ماندگار در تاریخ ادبیات را میدهد، اما پیش از انتشار «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» که بهترین و مستحکمترین مجموعهی شعری فروغ فرخزاد است، او زندگی را بدرود میگوید و به اسطورهای ماندگار در شعر معاصر ایران تبدیل میشود. فروغ فرخزاد از معدود شاعرانی است که شعر و زندگی او با یکدیگر انطباق دارند و اگر براساس نظریهی اندامیشدگی شعر او را بهمثابهی جسم و زندگیاش را به مثابهی ذهن بگیریم، میتوانیم بگوییم که جسم و ذهن در جهان فروغ فرخزاد از یکدیگر تفکیکناپذیرند که این انطباق و سیر تکاملی در عنوانهایی که برای مجموعههایش انتخاب کرده، نیز قابل پیگیری است: مجموعه اسیر (1331) مطابق بود با دوران زندگی زناشویی او با پرویز شاپور (1329) و تولد پسرشان کامیار (1331)، دیوار (1331) مربوط به دوران جدایی فرخزاد از همسرش، عصیان (1336) منطبق با دورهای که برای شناخت و کشف خود به مدت 14 ماه به اروپا سفر میکند، تولدی دیگر (1343) مربوط به دوران آشنایی فرخزاد با ابراهیم گلستان و کار او در استودیو گلستان و در نهایت ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد (1352) مربوط به دورانی که اوج فعالیتهای حرفهای و همچنین روابط او با گلستان بوده است و هفت سال پس از مرگ او (1345) منتشر شد.
درصورتیکه عنوان آثار فرخزاد را بر محوری رسم کنیم، از مبدأ جنینی به انسانی فلسفی حرکت میکند و براساس نظریهی طرحواره که مفاهیم انتزاعی بنیادین ذهنی بهمثابهی الگویی تلقی میشوند برآمده از تکرار تجربهی اندامیشدهی انسان، امکان درک و شناخت هستی بهواسطهی این الگوها فراهم میشود؛ بهگونهای که عنوانهای آثار فرخزاد، مراحل مختلف بلوغ شعری او را در یک خط رو به رشد در طرحوارهی «زندگی، راه است» و استعارهی «مراحل سبک زندگی، مراحل شکلگیری نوزاد است» را نشان میدهند، همانگونه که بلوغ فکری او در تجربهی زیستهی او به مرور شکل گرفته و حرکت انسان جنینی به سمت انسان باورمند را نشان میدهد: اسیر (جنین) ! دیوار (رحم) ! عصیان (عبور از رحم) ! تولدی دیگر (بیرونآمدن از رحم) ! ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد (رسیدن به باور و مأیوس از رسیدن به گرما). درواقع، در اثر آخر فرخزاد، بهجای اینکه طرحواره از مفهوم اسارت به مفهوم موقعیتی مطلوب و مطلقی همچون آزادی اشاره کند که براساس پیشانگاشت مخاطب، عنصری ایدئولوژیک و کاملا خوب است، به باوری میرسد که اسارت بخشی از سرنوشت انسان است و همین باور، یأس فلسفی فرخزاد در روند رو به رشد و بلوغ فکری او را نشان میدهد. در واقع، روند شعری فرخزاد بهجای آنکه آرمانگرایانه باشد، نگاهی فلسفی به جهان و پدیدههای آن است. به باور او، به فصل سرد باید ایمان آورد و نه فصلی آرمانی که پرشکوفه است و تداعیگر آزادی که معشوقی است مطلقا خوب و ذهنی. درنتیجه، میتوان یک چرخه از زندگی انسان آن دوره را در آثار فرخزاد مشاهده کرد که از زندگی جنینی و خواستههای جنینی (مبنی بر رهایی از اسارت و چنبرهی سنتهای دستوپاگیر خانوادگی) آغاز میشود و به سمت رهایی و تولدی دیگر حرکت میکند، اما این حرکت دغدغهی رسیدن به آزادی ندارد، بلکه دغدغهاش انسان است و جایگاه او، بهگونهای که روند شعری فرخزاد منطبق بر نظریهی لاکان، در مراحل رشد کودک از امر خیالی (مرحلهی آیینه: حس استقلال و شناخت خود) به امر نمادین (نظمدادن به جهان) و سپس امر واقعی (فقدان: تضاد بین امر خیالی و واقعیت موجود) حرکت میکند و در میلی برای بازگشت به امر خیالی و فقدانی که هرگز پر نمیشود، به پایان میرسد. ارتباط جسم و ذهن نه تنها در تطابق زندگی و آثار او دیده میشود، بلکه در خود روند شعری او نیز به چشم میخورد که پرداختن به تن و بهادادن به جسم در مفاهیم شعری از ارزشهای شعری او تلقی میشود که در فرهنگ ادبی ایرانی بیسابقه بوده است، چراکه همواره تن در سنت ایرانی خوار و ناچیز شمرده شده، بهگونهای که بسیاری از جنبههای این جسم، تابو و ناگفتنی تصور شده و حتا پنهانکردن جسم و صرفا پرداختن به ذهن بیشترین بخشهای تاریخ و فرهنگ ایرانی را ساخته است، چه در شعرای قدیم که مدام توصیه بر منزهداشتن ذهن و خوارشمردن جسم داشتهاند و چه در روابط اجتماعی و فرهنگی که خواستههای تن و تنانگی، امری مذموم شمرده شده و درواقع بیارزشی تن همواره از مولفههای شعری در تاریخ شعر ایران بهشمار رفته است، که رشد یکجانبه و یکقطبی ذهن و روان همواره در آثار کسانی چون سنایی، مولوی، پروین اعتصامی، سهراب سپهری، اخوانثالث و حتا تا حدی شاملو و بسیاری دیگر از شاعران دیده میشود. شاید اهمیت شعر فروغ فرخزاد در همین نکته نهفته باشد که شعر او آغازی بوده است برای پایانبخشیدن بر رشد تکقطبی شعر بر محوریت ذهن، روان، جان یا ایدئولوژی و نادیدهگرفتن تن. ازآنجاییکه جسم و ذهن دو امر جداگانه نیستند، بلکه جنبههای مختلف تعامل میان اندام و محیط هستند، تجربههای جسمی در ذهن تجسم پیدا میکنند و «معنا، تفکر و بیان نمادین نیز ریشه در الگوهای ادراک و حرکت اندامیشده دارند» یا به عبارت دقیقتر، انسان همواره «اندام خود و اشیائی را که روزانه با آنها برخورد میکند، طرحوارهسازی میکند» و این طرحوارهها به الگوهایی برای درک و شناخت جهان تبدیل میشوند که در آثار هنری و فرهنگی تشخیص آنها برای نقدی پدیدارشناختی بسیار حائز اهمیت است. براساس نظریه اندامیشدگی انسان نمیتواند ذهن را بدون تجربهی اندامی درک کند. زبان و تفکر انسان بهواسطهی ویژگیهای اندام و ساختار فیزیکی او و محیط اجتماعی او شکل میگیرند. در نتیجه زبان انعکاسی است از شناخت اندامیشدهای که از تجربههای ممکن شکل میگیرد و باعث شکلگیری آنچه در زبان امکان بیان دارد، میشود. به عبارتی، «اندام بر توانایی ذهن برای مفهومسازی تأثیر میگذارد» و آنچه تجربهی اندامیشده را شکل میدهد، همان تجربه دارای جسمی است که انسان در مواجهه با محیط و براساس دریافتهای مغزی خود مقولهبندی میکند. بهعبارتی اساس هستی بر بنیان آمیزش یاختهای شکل گرفته و این تغییر شکل باعث ایجاد حرکت میشود. دو عملکرد سلولی، یعنی انتقال سیگنالی از سلولی به سلول دیگر و نیز ترکیب یا همگرایی سلولی اطلاعات به یاختههای عصبی این امکان را میدهد تا بهعنوان موجوداتی زنده عمل کنند و ارتباط تفکر و کنشهای انسانی بنیان نهاده میشود. در نتیجه، همهی تجربیات، باورها، دانش و آرزوها از خلال الگوهای زبانی بیان میشوند که ریشه در وجود مادی انسان و اندامیشدن تجربه در مواجههی انسان با محیط دارند. با این باور که جسم و ذهن دو امر جداگانه نیستند، بلکه دو روی یک سکهاند، میتوان گفت که اندامیشدگی به «فهم نقش اندام یک کنشگر در شناخت موقعیتی» که در آن قرار دارد، اشاره میکند. در این تعریف، «اندام در تمایز بنیادین میان سوژه و ابژه در میان آن دو قرار میگیرد و بهصورت همزمان هردوی آنها است». در واقع در اندامیشدگی تجربه، همانگونه که مارک جانسون اشاره میکند، «ذهن در اندام و اندام در ذهن قرار دارد» و دوگانگی دکارتی جسم و ذهن دیگر مطرح نیست. ناگفته پیداست که این یکیشدن جسم و ذهن در تطابق زندگی و آثار فروغ فرخزاد نیز نقش داشته است، تاجاییکه تغییرات زندگی او در نامگذاری مجموعه شعرهایش کاملا مشهود است. ازآنجاییکه در تاریخ شعر ایران، همواره ذهن بر جسم مقدم بوده است، میتوان چنین ادعا کرد که شعر ایران در طول تاریخ از رشدی یکجانبه و تکقطبی برخوردار بوده است و با شعر فروغ فرخزاد، بارقهی ایجاد توازن در قامت شعر تکساحتی ایران ایجاد شد. به عبارتی مفهوم انسان معاصر و مدرن در شعر به تناسب روزگار تعدیل شد، بهگونهای که صورت و معنای شعر، جسم و ذهن انسان، ساختار و مفهوم اثر بهمثابهی انعکاسی از وجود تفکیکناپذیر انسان از اثر هنری تلقی شدند. در نتیجه، شاید بتوان گفت به همانگونه که اهمیت نیما یوشیج در رهایی ذهن از بند فرمهایی ثابت و قابل تکرار و درواقع رهایی مفهوم از بند جسمی هزاران ساله بود، اهمیت فروغ فرخزاد در ایجاد توازن میان جسم و ذهن چه از لحاظ صوری و چه از لحاظ مفهومی تلقی میشود که توانست شعر او را به جایگاهی ماندگار برساند که هیچ راهکار و بهانهای بهمنظور نادیدهگرفتن شعر فرخزاد نتواند با موفقیت پیش برود و علیرغم بهحاشیهراندن جایگاه او در رسانههای رسمی، او در دل تاریخ ادبیات ایران چنان ریشه دوانده است که نهتنها هر سال مزار او محل تجمع دوستداران ادب و هنر میشود، بلکه مقالات و پایاننامهها و کتابهای بسیاری همواره حول آثار او نوشته میشود و تأثیر او در هستی شعر امروز نیز قابل انکار نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.