|

با حضور بزرگان فرهنگ و هنر ايران

نشان عالي خانه تئاتر به ژان كلود كرير رسيد

گروه هنر: عصر سه‌شنبه، نهم بهمن، بزرگان تئاتر ايران در عمارت خانه تئاتر گرد آمده بودند تا ضمن تجليل از ژان كلود كرير به او نشان عالي اين خانه را اهدا كنند. در اين نشست به دليل آنكه ژان كلود كرير مريض و بستري شده بود، پيام ويدئويي‌اش پخش شد که در اين پيام اين فيلم‌نامه‌نويس و نمايش‌نامه‌نويس چنين گفت: «من ژان کلود کرير هستم، يک نويسنده فرانسوي (به زبان فارسي). امروز بايد در حضور اصحاب تئاتر صحبت مي‌کردم، اما بايد در بيمارستان به مدت سه روز بستري باشم. اما مايل بودم که چندکلامي با شما صحبت کنم، البته فارسي بلد نيستم و کسي آن را ترجمه خواهد کرد. مي‌خواستم بگويم که بسيار خرسندم که در کشوري هستم که سال‌هاي زيادي است آن را به دلايل متعددي مي‌شناسم؛ اول اينکه با نهال تجدد، زني ايراني و فرهيخته و نويسنده بزرگ ايراني ازدواج کردم. اکنون اگر مي‌خواهم درباره کشوري که سال‌هاست توجهم را به خود معطوف کرده حرف بزنم بايد راجع به عطار و منطق‌الطير حرف بزنم که به فرانسه ترجمه شده است. از اين متن شاعرانه به درخواست پيتر بروک، کسي که با او 35 سال کار کرده‌ام، نمايش‌نامه «مجمع پرندگان» را در سال 1979 نوشتم که اين نمايش در سراسر دنيا و از جمله ايران اجرا و به زبان فرانسه نيز ترجمه شد. من با اين متن رابطه شخصي، عميق و قلبي برقرار کرده و بارها به آن رجوع کردم و اين يکي از دلايل وابستگي من به ايران بود. وابستگي ديگري به کشور هندوستان هم داشتم که در مورد آن نيز بسيار کار کردم. همچنين مايلم درباره شيوه‌اي صحبت کنيم که درخصوص عطار کار کردم، چراکه متني بود که مي‌شناختيم، اما هيچ‌گاه تصور اينکه نمايش‌نامه‌اي از آن بسازيم را در ذهن نداشتيم. شعري بود که از ايده رفتن و به سيمرغ پيوستن جمعي از پرندگان سخن مي‌گفت که پرنده‌اي فرمانرواست و جايي در کوه قاف زندگي مي‌کند؛ پرنده‌اي شجاع و اهل عمل که تمام تلاشش را مي‌کند که آنها را هدايت کند. ما اين متن را مي‌شناختيم و از آن استفاده مي‌کنيم تا به بازيگران جزئيات آوايي و تمرين‌هاي بدني بدهيم. مثل شبيه‌سازي پرواز پرندگان خيلي برايمان مفيد و کاربردي بود. روزي در سال ۱۹۷۹ در فستيوال آوينيون فرانسه امکان اجراي نمايش را پيدا کرديم. نمايش‌نامه کامل را نداشتيم و در ماه ژانويه بوديم و بايد براي ماه جولای اجرا مي‌کرديم. تقريبا به فاصله شش ماه. پيتر بروک از من پرسيد که آيا فکر مي‌کني بتواني نمايش‌نامه‌اي بر مبناي اثر عطار بنويسي که نمايش‌نامه هم نيست و من کارگرداني آن را هم‌زمان برعهده بگيرم؟ به او پاسخ مثبت دادم و در طی چهار تا پنج ماه به‌شدت کار کرديم. قبل از اجراي اين نمايش‌نامه و پس از اجراي آن، اين اثر عطار همواره با ما بود. به اين معني که براي ما اروپاييان اين متن اولين گام به سمت فرهنگ‌هاي ديگر، انديشه‌هاي ديگر، احساسات ديگر و شيوه‌هاي متفاوت نگاه به دنيا بود و از آن زمان به‌بعد به سمت هندوستان گرايش پيدا کرديم، اما دائما به «مجمع پرندگان» برمي‌گشتيم، چراکه اولا متن کوتاهي بود و نمايش‌نامه در يک‌ساعت و 20 دقيقه اجرا مي‌شد و چندبار هم پيش آمد که من و همسرم اين نمايش‌نامه را در روستاهاي کوچک جنوب فرانسه به همراه موزيسيني که در نهايت سه نفر مي‌شديم به دو زبان آن را اجرا مي‌کرديم و هميشه مبهوت از موفقيت آن بوديم. با درون‌مايه و موضوع عميقي که داشت، اين سفر طولاني با تمام خستگي‌ها و خطراتش که در نهايت تو را در مقابل خودت قرار مي‌داد. همان‌طور که مولانا بعدا با خلاصه‌کردن ايده عطار گفت که سفري طولاني را انجام مي‌دهيم تا به خود مسافر برسيم؛ جمله‌اي که براي ما اساسي بود و سعي کرديم آن را حفظ کنيم. بزرگ‌ترين تغييري که در متن عطار انجام دادم براي اينکه به جمع پرندگاني که از آن صحبت مي‌کند برسيم اين بود که پرندگان داستان‌هايي را مطرح مي‌کنند که تداعي‌گر شخصيت‌هاي مختلفي در ذهن بودند و در يک لحظه تصميم به حرکت مي‌گيرند. با موافقت پيتر بروک از آنجايي که بي‌تحرکي و سکون طولاني‌مدت وجود داشت، تصميم گرفتيم که پرندگان را به حرکت درآوريم. در نهايت حرکت زودتر آغاز شد و داستان‌هايي که تعريف مي‌شد در حين سفر، اما در نهايت قبل از رسيدن به دره سيمرغ بازگو مي‌شد. اين بزرگ‌ترين تغيير بود. غير از اينکه نمايش‌نامه ابتدا به زبان فرانسه و بعد به زبان انگليسي و سپس اسپانيايي و فکر مي‌کنم در نهايت به ۱۵ زبان اجرا شد و حتي يک نسخه به زبان کره‌اي از آن به صحنه رفت. بنابراين اين متن تا مدت‌ها با ما بود. هفته پيش پيتر بروک را ديدم و باز در موردش با ايشان صحبت کردم، چراکه براي ما تجربه‌اي بسيار قوي و تأثيرگذار بود و خيلي خوشحال شدم که شنيدم نمايش‌نامه به فارسي هم ترجمه و استقبال خوبي از آن شده است. دوست داشتم در مورد همه اينها در اين جمع صحبت کنم، اما در اين وضعيتي که در بيمارستان هستم نمي‌توانم بيشتر سخن بگويم، اما مي‌خواستم مسئله‌اي مهم را بازگو کنم؛ اينکه تئاتر قديمي‌ترين شيوه هنرهاي نمايشي است، چراکه تنها نياز به يک موجود زنده در برابر گروهي ديگر دارد و قبل از تمامي هنرها وجود داشته و به همين خاطر زنده‌ترين نوع هنرهاست. چيزي که تعجب‌آور است، اين است که تئاتر نه‌تنها نمرده بلکه امروز به ‌طرز شگفت‌آوري مبدع و غيرمنتظره است و مثل موجودات زنده و خود ما، در همه جهان حرکت مي‌کند و اين اتفاق از ابتداي قرن ۲۰ رخ داده است. چرا؟ در‌اين‌باره با پيتر بروک خيلي حرف زديم و فکر مي‌کنم دليل اين است که تئاتر دست از رئاليست‌بودن کشيده است. تئاتر قرن ۱۹ سعي بر اين داشت که دقيقا چيزي را روي صحنه نمايش دهد که در دنياي واقعي هم وجود داشته است؛ اما از زماني که سينما در اواخر قرن ۱۹ پديد آمد و برآمده از دنياي واقعي شد و نمي‌توانست چيزي غير از آن را نشان دهد، ناگهان تئاتر با حضور استانيسلاوسکي و به‌خصوص با حضور آنتوان آرتو در فرانسه، خودش را از قيدوبندها رها کرد و از قيد لزوم نمايش مو‌به‌مو و رئاليستي‌بودن وقايع به هزاران جهت رفت و هم‌اکنون هم به همين صورت است. اين را مي‌دانم و مي‌گويم؛ چون 20 سال است مدير يک جشنواره تئاتر در فرانسه هستم. مواردي که ديدم خيلي تعجب‌آور بود و مي‌خواستم امروز با مثال براي شما شرح دهم؛ اما متأسفانه بيماري، کهولت سن و خستگي، فصل ديگري را رقم زد. در نهايت مي‌توانم به شمايي که تصميم گرفته‌ايد در حوزه تئاتر کار کنيد، بگويم که در شکلي از نمايش هستيد که قديمي‌ترين و در‌عين‌حال جديدترين نوع نمايش است. شکلي که نه‌تنها به گفته پيتر بروک اجازه نشان‌دادن را مي‌دهد، بلکه تداعي‌گر نيز هست. با چند ژست، چند رنگ و حتي چند کلمه مي‌توانيم گاهي دنيايي را در فضايي محدود تداعي کنيم. برايتان آرزوي موفقيت مي‌کنم. خيلي به نمايش‌نامه‌هاي گذشته رجوع نکنيد؛ بايد آنها را شناخت، به‌خصوص نمايش‌نامه‌هاي بزرگ کلاسيک و نمايش‌نامه‌هاي يوناني را؛ اما سعي کنيد در بطن داستان‌هاي سنتي و اساطيري ايراني، کارهایي جديد خلق کنيد. برايتان صميمانه آرزوي موفقيت مي‌کنم». این نشست که ديالوگ، بدون مرز نام داشت و تأثير متقابل تئاتر ايران و فرانسه موضوع اصلی آن بود، به همت انجمن منتقدان، نويسندگان و پژوهشگران خانه تئاتر، عصر سه‌شنبه با سخنراني محمدرضا خاکي، قطب‌الدين صادقي و حجت‌الله ايوبي در عمارت جديد خانه تئاتر ادامه پیدا کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.