با اجازه از حکیم ابوالقاسم فردوسی
پانیذ زرتابی: نمایشنامه سهپردهای «سیندُخت» فریده فرجام چهلوچهارمین نمایشنامه از سری «دورتادور دنیا» است که در نشر نی منتشر شده است. اشخاصِ بازی در این نمایش سامِ نریمان و مادر زال و سیمرغ و زالِ دستان و نوذر پسر منوچهرشاه و سیندخت همسر مهراب، شاهِ کابل هستند و شخصیتهای دیگری از شاهنامه و متونِ قدیم. فریده فرجام جز شرحِ صحنهها همان ابتدای نمایشنامه «طرحِ دکور» و «طرح لباس اشخاص بازی» را مینویسد و همچنین «طرز خواندن شعرهای این نمایشنامه» را: «شخصیتهای این نمایشنامه، شاهنامه را مثلِ گفتوشنود معمولی ادا میکنند؛ به سبک اشعار حماسی نمیخوانند». در بخشِ «طرح لباس اشخاص بازی» نیز آمده است: «در این نمایشنامه مردان کت و شلوار میپوشند. گاهی شالگردنهای نخی یا پشمی دور گردن میاندازند... زنان لباسهای امروزی یکرنگ و بینقشونگار میپوشند». نمایشنامهنویس به این حد بسنده نمیکند و در طرح خود میآورد که رنگها نیز باید از زمستان و بهار و تابستان الهام بگیرند، که عنوانِ سه پرده نمایشنامه است. شاید یکی از دلایل اینحد از دقت و وسواس در نوشتنِ طرح لباس و دکور صحنه و طرز ادای اشعار و مسایلی از این دست، این باشد که فریده فرجام، کارگردان تئاتر است. او که دانشآموخته ادبیات فرانسه است و تزش را درباره امیل زولا نوشته است، از هفدهسالگی داستانهایش در مجلات معتبر سالهای 1330: خوشه و فردوسی و بامشاد چاپ میشد. فرجام اوایلِ دهه سی نمایشنامه «تاجماه» و «عروس» را نوشت و بعد، «هوای مقوایی» را در 1343 به چاپ رساند. در آذرماه سالِ 1345 نمایشنامه «خانهی بیبزرگتر» به کارگردانی جعفر والی در تئاتر سنگلج روی صحنه رفت. چنانکه در موخره کتاب آمده است، «نشر کتاب تاجماه، اجرای عروس و خانهی بیبزرگتر که در تاریخ ادبیات نمایشی و تئاتر ایران بیسابقه بودند، فریده فرجام را اولین زن درامنویس ایران کردند». او جز این سه کار، نمایشنامههای دیگری همچون «نان سنگک» را در 1347 نوشت و دو سال بعد به دعوتِ گروه تئاتر عروسکی «نان و عروسک» که علیه جنگ ویتنام برنامه اجرا میکرد به پاریس رفت و در مدت نمایش در این شهر، در منزل خانوادگی برتولت برشت اقامت کرد. از نکاتِ جالبتوجه در کارنامه کاری فریده فرجام این است که او جز نمایشنامهنویسی و کارگردانی تئاتر، طی سالهای 1338 تا 1341 دَه داستان نوشت که بدون اجازه او به نشر فرانکلین فروخته شدند. فریده فرجام از چاپ آنها جلوگیری کرد زیرا در نظر او این داستانها هنوز نیمهتمام بودند. فرجام هرگز این داستانها را چاپ نکرد. زندگیِ کاری پربار فریده فرجام موخره این نمایشنامه است که در آن بهتفصیل از روزگار فرجام آمده است: از ادبیات فرانسه و نوشتن نمایشنامه تا داستاننویسی و کارگردانی او در فرانسه و همکاری با گروههای تئاتر در امریکا و فرانسه و حضور در کانون پرورش فکری کودکان و ادبیات کودک و امضای نخستین اعلامیه کانون نویسندگان تا تدریس در دانشگاههای معتبر امریکا و آلمان، هلند. علاوهبر اینها فریده فرجام دفترهای شعری با عناوینِ «زمانه و آرش» دارد و در سال 1391 نیز چندین داستان کوتاه ازجمله «کافهی خوآن» و «کالبدشکافی یک سوال» را در مجلات ایران منتشر کرده است. فریده فرجام که در سال 1349 ایران را ترک کرد، نخستین زنِ نمایشنامهنویس ایرانی و برنده جوایز بینالمللی ادبی است. او سال گذشته در نشستی درباره انگیزه خود از نوشتنِ «سیندخت» گفت: «وقتی به ایران آمدم، دیدم که بچهها با تکیه بر متون شاهنامه کارهای بسیار زیبایی خلق کردهاند. این کار فرهنگی روی من تأثیر بسزایی داشت. از خودم خجالت کشیدم که به این سن رسیدهام و هیچ کاری در این زمینه انجام ندادهام. با اینکه در زمان جوانی در دانشکده، کتاب شاهنامه خوانده بودم و پدرم هم وقتی به هلند میآمد شاهنامه میخواندیم و برای خواهرم به سبک شاهنامه شعر میگفتیم. شروع به خواندن شاهنامه کردم و بانویی را با نام سیندخت، مادر رودابه کشف کردم». همین اتفاق موجبِ نوشتن نمایشنامهای با محوریت شخصیت «سیندخت» میشود، زنی که بهزعمِ فرجام «بزرگترین زن شاهنامه» است. «با این شخصیت بهنوعی عاشق فردوسی شدم. این مرد در آن زمان تمام عواطف ظریف روابط انسانی را فهمیده است. در آن زمان آنهم یک زنی در چنین فرهنگی در کابل وقتی متوجه میشود که دخترش عاشق زال است عشق او را میفهمد و مقابل همسرش میایستد و از این رابطه دفاع میکند. مهراب کابلی میگوید که او را خواهد کشت. پادشاه ایران دستور میدهد پدر زال خانواده دختر را بکشد و کابل را با خاک یکسان کند. سیندخت میرود و با سام سخن میگوید و صلح برقرار میشود». ازهمینروست که فریده فرجام در صفحه نخست نمایشنامه «سیندخت» مینویسد: با احترام و اجازه از حکیم ابوالقاسم فردوسی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.