آلوارز، از اهرام مصر تا منهتن
حسن فتاحي . عضو هیئتتحریریه فصلنامه نقد کتاب علوم محض و کاربردی
در دنیای علم دانشمندانی هستند که بسیار پرکارند، اما بیسروصدا. آنها به دنبال کشف حقایق علمیاند و سکوت را بر هیاهو ترجیح میدهند. یکی از این دانشمندان لوئیس والتر آلوارز است. آلوارز بیشتر به خاطر جایزه نوبل و کشف ایریدیوم در نهشته یا لایههای زمین معروف است، اما او دستاوردهای مهم دیگری هم داشته که در این یادداشت بهاختصار اشاره خواهم کرد. او به تاریخ ۱۳ ماه ژوئن ۱۹۱۱ در خانوادهای صاحب کمال در سانفرانسیسکو به دنیا آمد. در همان سال در ایران احمدشاه قاجار سلطنت میکرد و مقارن با اشغال تبریز توسط قوای روس بود. پدر لوئیس کِلِمنت آلوارز پزشک بود و نویسنده تعداد قابلتوجهی کتب پزشکی. مادرش هم هریت اسمایث آدم اهل کتاب و مطالعه بود. لوئیس دبستان را در سانفرانسیسکو و دبیرستان را در پلیتکنیک فرانسیسکو و روچسترِ مینهسوتا به اتمام رساند و به سال ۱۹۲۸ وارد رشته شیمی دانشگاه شیکاگو شد. بعد از چند سال، از رشته شیمی فارغالتحصیل شد، اما آنگونه که دلش میخواست راضی نبود. بنابراین یکی از مهمترین تصمیمهای زندگیاش را عملی کرد و برای بار دوم وارد مقطع کارشناسی رشته فیزیک شد. به سال ۱۹۳۲ کارشناسی، دو سال بعد ارشد فیزیک و درنهایت به سال ۱۹۳۶ دکترای خود را از دانشگاه شیکاگو دریافت کرد. سالی که دو سال از تأسیس دانشگاه تهران در دوره رضاشاه میگذشت. لوئیس آلوارز پایاننامه دکترای خود را در دانشگاه شیکاگو زیر نظر فیزیکدان طراز اول و برنده جایزه نوبل ۱۹۲۷ به اتمام رساند. موضوع کار آلوارز نورشناسی و با آزمایش در پشتبام هتل معروف مکزیکو با بهکارگیری شمارندههای گایگر-مولر بود. او اولین اندازهگیری دقیق از پرتوهای کیهانی را انجام داد و نتایجش به دادههای دانشمند دیگری به نام جانسن نزدیک بود که نسبت به نصفالنهار مغناطیسی زمین بیتقارنی را نشان میداد. آلوارز در طول زندگی پربارش همواره کاشفی تحسینبرانگیز بود. به سال ۱۹۳۷ زمانی که در «آزمایشگاه تابش» برکلی بهعنوان پژوهشگر مشغول تحقیق بود، «گیراندازیK» را در گالیم کشف کرد. گیراندازی k الکترونی از پوسته اتمی خیلی نزدیک به هسته، پوسته K، جذب هسته شده و نوترینوی آشکارسازیناپذیر گسیل میشود. او در سال ۱۹۳۷ پرتوزایی تریتیوم، سنگینترین ایزوتوپ هیدروژن را کشف کرد. یک سال بعد گشتاور مغناطیسی نوترون و سال بعدش گشتاور مغناطیسی هلیوم و تریتیوم را آشکار كرد. در سال ۱۹۴۰، دو سال قبل از شروع جنگ جهانی دوم، به همراه بلوخ، با بهکارگیری قطبش ضعیف نوترون پس از بازتاب از روی تیغه آهنی مغناطیده، برای اولینبار گشتاور مغناطیسی را اندازه گرفت. در میانه جنگ جهانی دوم لوئیس آلوارز 31ساله در پروژه منهتن در لوسآلاموس سرپرست گروه اندازهگیری توان انفجارها بود. او بعد از بمباران شهر هیروشیما و ناکازاکی توسط نیروی هوایی آمریکا که منجر به قتلعام بیش از 200 هزار ژاپنی شد، همین اندازهگیریها را به روی هیروشیما انجام داد. جنگ جهانی دوم با چندده میلیون کشته و زخمی به اتمام رسید. آلوارز هم در پی تحقیقات علمیاش از سازههای راداری برای ساخت شتابدهنده خطی پروتون بهره گرفت. این نوع ماشینها که به نام وی معروف شدهاند هنوز هم بهعنوان وسیله تزریق شتابدهندههای بزرگ پروتون به کار میروند. آلوارز پیش از دیگران برنامهای را برای ساخت اتاقکهای حباب هیدروژن مایع تهیه کرد که بزرگترین آن تقریبا دو متر طول دارد. این آشکارسازها در کنار بواترون برکلی (نام سنکروترون پروتون که میتواند به هر پروتون چهار تا شش گیگا الکترونولت انرژی جنبشی بدهد) کار میکنند. گروه تحت سرپرستی آلوارز تشدیدهای جدیدی، بهویژه در حوزه «ذرات شگفت» کشف کردند. آلوارز به خاطر این دستاوردها جایزه نوبل سال ۱۹۶۸ را در 57سالگی دریافت کرد. او سپس راهی مصر شد و با بهرهگیری از میونهای کیهانی و نیز اصول آشکارسازی ذرات، تحقیقاتی را در اهرام مصر انجام داد؛ اما بخت با او یار نبود و نتوانست در اهرام مصر آرامگاه جدیدی را کشف کند. از دیگر دستاوردهای آلوارز با همراهی پسرش که هماکنون پروفسور علوم زمین در دانشگاه برکلی است و دو شیمیدان دیگر به نامهای فرانک آسارو و هلن میچل، بانوی دانشمند، موفق به کشف عنصر ایریدیوم در نهشتههای زمینشناختی (هر نوع ماده موجود در زمین سست یا سخت که بر اثر فرایند یا عاملی طبیعی انباشته شده باشد) عصر ناپدیدشدن دایناسورها پی برد. آلوارز و گروه کاری او انقراض دایناسورها را به برخورد یک شهابسنگ بزرگ نسبت داده و مدعی شدند به سبب برخوردهای ویرانگر این برخورد شمار فراوانی از گونههای جاندار از میان رفتهاند. این فرضیه قطعیت عام پیدا نکرد، اما با تحقیقات اخیر پذیرفتنیتر به نظر میآید. کارنامه کاری آلوارز پر است از دستاوردها و جوایز برجسته همچون نوبل و مدال ملی علوم. جایزه فرمی آخرین قدردانی از او بود که یک سال پیش از فوت او با بیماری سرطان به سال ۱۹۸۷ اهدا شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.