مسند قضا امانتي از سوي مردم است
بهمن کشاورز
عنوانشدن مسائل قضائي از قبيل دستگيري متهمان، تحقيق از آنان، صدور قرارهاي مختلف براي آنان، محاکمه ايشان و بالاخره صدور و اجراي حکم به خودي خود و بالملازمه «قاضي» را در اذهان مطرح ميکند. از ديدگاه همگان- بنا بر اصل- قاضي چنان کسي است که بايد بيطرف، بينياز، شجاع و بهشدت باتقوا و خداترس باشد. آنچه در شرع انور در مورد قضا و قضات آمده، مؤيد لزوم وجود چنين شرايطي در قاضي است. بهياد داشته باشيم داستان مشهور زره گمشده حضرت اميرالمؤمنين (ع) را که در تصرف فردي يهودي بود و قاضي از حضرتش مطالبه بينه و دليل کرد و چون چنين دليل و بينهاي وجود نداشت، حکم بهنفع يهودي داد و اين قرينه که زره موضوع دعوا پشت نداشت و مشخص بود که متعلق به کسي است که در ميدان نبرد پشت به دشمن نميکند، مفيد فايده واقع نشد و گفته شده است که اين رعايت عدالت، فرد يهودي را به قبول اسلام وادار کرد. آنچه مسلم است قضاوت، مقام و شغل بسيار خطرناکي است که قبول آن جرئت و جسارت بسيار ميخواهد. داستان مشهور آن فقيه را بايد به ياد آورد که خليفه عباسي (اگر حافظه خطا نکند) به او تکليف تقبل مقام قضاوت کرد و او نپذيرفت، دستور داد تا زمان پذيرش به او تازيانه بزنند. در زير ضربات تازيانه کشته شد ولي اين سمت را قبول نکرد زيرا حاضر به تحمل عواقب اخروي آن نبود.
البته در شرع انور قاعده «وجوب ارتزاق قاضي از بيتالمال» وجود دارد؛ يعني قاضي نبايد کارمند و حقوقبگير حکومت و دولت باشد بلکه بايد آنچه را ميخواهد بدون محدوديت براي او تهيه کنند و حتي از خادم يا خادماني هم بايد استفاده کند که ناچار نباشد براي تهيه مايحتاج خود در انظار ظاهر شود و با کسبه چونوچرا کند. اين همان قاعدهاي است که در حقوق انگلستان به صورت چک سفيدي که به قاضي داده ميشد، وجود داشت؛ شايد هم هنوز وجود دارد. هرچند به هر حال اين چک جنبه نمادين دارد. به نظر ميرسد مسئله استقلال و ابهت و بيباکي قاضي در همه کشورها و نظامها، جز حکومتهاي بهدور از دموکراسي مرعا است و حکومتها وجود تشکيلات قضائي مقتدر و مستقل را -بهحق- ضامن بقاي خود ميدانند. واقعه اخيري که در ايالات متحده رخ داد و رئيسجمهور هتاک و بيادب اين کشور به يکي از قضات محاکم تالي بهنوعي اهانت کرد و اين عمل با برخورد شديد رئيس ديوان عالي ايالات متحده مواجه شد، دال بر آن است که قاضي مستقل حتي از کسي که زر و زور و تزوير را با هم دارد، نميترسد زيرا بهنوعي مسند قضا را امانتي ميداند که مردم به او سپردهاند. از اين رو باکي از مقابله با هيچکس و هيچ شخصي ندارد و صرفا نظر قضائي خود را اعمال ميکند و در امور اجتماعي و حرفهاي نيز حتي به بالاترين مقام کشور باج نميدهد. حقيقت اين است که فرايندهاي مثبت و خوب را از هرکس و از هر جا باشد، بايد آموخت. آنچه مسلم است قاضي نبايد هرگز خود را در موضعي ببيند که اگر به شکلي از اشکال از مسند قضا بلندش کنند، از نظر مادي و معنوي مستأصل شود. زيرا او کسي است که بايد حق ناتوان را از زورمند بگيرد و حتي در مقابل هجمه دولتها و عوامل آنها از مردم دفاع کند. والله اعلم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.