|

سه‌ضلع فلسفه: ذهن، زبان و متافیزیک

حمید وحید در نشست روز جهانی فلسفه،مهر: اساس فلسفه را می‌توان به شکل مثلثی در نظر گرفت که یک رأس آن متکلم یا ذهن قرار دارد و در رئوس دیگر زبان یا معنی و جهان یا متافیزیک بوده و این رئوس به هم مرتبط‌اند. زبان وقتی به متکلم مربوط می‌شود، نظریه معناداری خواهیم داشت. از ارتباط متکلم و جهان نظریه معرفت‌شناسی پدید می‌آید و ارتباط بین زبان و جهان نظریه صدق را ایجاد می‌کند. اگر به تاریخ فلسفه توجه کنیم، خواهیم دید طی تحولات فلسفی هر زمانی یکی از این رئوس اهمیت داشته، مثلا در دوره اسکولاستیک و در فلسفه اسلامی، متافیزیک و نحوه وجود اشیا و ارتباط بین آنها حائز اهمیت بوده است. اگر عنصر اساسی متافیزیک باشد سایر رئوس هم تابع آن هستند. بنابراین ذهن باید دارای قوای شناختی باشد که از عهده فهم متافیزیک بربیاید. پس اگر موضوع اصلی هویات اشیا باشد، متکلم باید دارای قوایی باشد که بتواند مجردات را درک کند و زبان نیز واجد خصوصیاتی خواهد بود که قادر به توصیف عالم متافیزیک باشد. وقتی از قرون وسطی وارد دوره روشنگری می‌شویم، متکلم و ذهن اهمیت دارد؛ یعنی در این سیستم فکری با ذهن شروع کرده و می‌گوییم ذهن دارای این قوای شناختی است و بر اساس آن تبیین می‌کنیم که زبان و جهان باید چه خصوصیاتی داشته باشند. در قرن بیستم زبان اهمیت دارد. بحث با زبان و منطق شروع می‌شود. مشخص می‌شود زبان چه خصوصیاتی دارد، خصوصیاتی که خصوصیات جهان و متکلم را تعیین می‌کند. البته این اشتغال زبان فقط مختص این دوره نیست. در فلسفه کلاسیک نیز در دیالکتیک‌های افلاطون به زبان می‌رسیم. سقراط درباره چیستی علم، معرفت و چیزهای دیگر بحث می‌کند. از دیدگاه قرن بیستم، سقراط از معانی الفاظ سخن گفته و پرسش از معانی الفاظ بوده. در قرن بیستم اشتغال ذهنی با زبان و معانی الفاظ با راسل و ویتگنشتاین شروع می‌شود. زبان مانند پنجره‌ای است که با آن به عالم نگاه می‌کنیم و مستقیم به عالم خارج می‌رسیم، بدون اینکه متوجه وجود این پنجره شویم. وقتی گزاره‌هایی که از طریق زبان برای توصیف عالم خارج به‌کار می‌بریم کارایی خود را از دست بدهند، متوجه عنصر زبان به عنوان هویتی مستقل و مهم می‌شویم. در بحث شروع فلسفه تحلیلی از اوایل قرن بیستم آغاز می‌کنیم. ثلث شاخه اصلی فلسفه تحلیلی زبان منطقی و ثلث دوم زبان معمولی است، فلسفه‌ای که در ثلث سوم وجود دارد عکس‌العملی است به آنچه در دو سی سال از ابتدای قرن بیستم وجود داشته. ریشه‌های فلسفه تحلیلی به فرگه می‌رسد. فرگه معتقد بود باید بین شکل گرامری جملات و منطقی آنها تفاوت قائل شویم. او این ایده را بر این اساس مطرح می‌کند که بسیاری از مسائل فلسفی ناشی از خلط فرم گرامری و منطقی گزاره‌هاست. فرگه، راسل و ویتگنشتاین تحت تأثیر بحث‌های ریاضی به فلسفه گرایش پیدا کردند. در شروع قرن بیستم برخی از حوزه‌های ریاضی مانند آنالیز از شهودهای کانتی رهایی یافته و دقت خاصی به آنها داده می‌شود. این اتفاق به کمک نظریه مجموعه‌ها روی می‌دهد، اما این نظریه نیز پارادوکس‌هایی دارد و به نظر می‌آید علی‌رغم اینکه در ریاضیات با معرفت قطعی سروکار داریم، اما فاقد مبنای دقیق است. فلاسفه ریاضی سعی کردند مبنایی برای آن پیدا کنند تا ریاضیات بر آن استوار شده و این ضعف‌ را نداشته باشد. بنابراین این تصور پیدا می‌شود که اگر ریاضیات را به منطق تحویل کنیم مشکل حل شده و ریاضیات دارای مبنایی می‌شود. در گزاره‌های ریاضی باورهای ریاضی از قطعیت و یقین برخوردارند، اما با اعداد تماس حسی نداریم. فرگه برای اینکه منطق‌گرایی در ریاضیات را عملی کند سعی کرد تحولی در علم منطق ایجاد کند. حرف فرگه این است که باید فرم گرامری را در مقابل فرم منطقی شناسایی کنیم و وقتی فرم منطقی شناسایی شد، در نظریه منطقی زبان قرار می‌گیرد، بنابراین تحلیل‌های زبانی می‌توانند در تفکر فلسفی پیامد داشته باشند. نظریه نیز بخشی از منطق جدید است. یکی از اصول موضوعه نظریه مجموعه‌ها می‌گوید به ازای هر صفتی مجموعه‌ای از اشیا وجود دارد که همه اعضای آن مجموعه دارای آن صفت هستند. با توجه به این اصل به پارادوکس راسل می‌رسیم، پارادوکس راسل می‌گوید برخی از مجموعه‌ها عضو خودشان هستند و برخی دیگر نیستند، اگر مجموعه‌ای را از تمام مجموعه‌هایی که عضو خودشان نیستند تشکیل دهیم، پارادوکسی پیش می‌آید که آیا این مجموعه عضو خودش است یا نه. در این صورت به امر کاذبی می‌رسیم و پارادوکس ایجاد می‌شود. بعد از راسل ویتگنشتاین است که معتقد است همه اصطلاحات زبان معنایی داشته و به واقعیتی اشاره می‌کنند. او گزاره‌ها را به دو دسته تجربی و منطقی تقسیم می‌کند و قائل به نظریه تصویری از عالم خارج است. طبق این نظریه گزاره‌های مربوط به عالم خارج تصویری از عالم به ما می‌دهند. در فاصله بین دو جنگ جهانی حلقه وین به عنوان مکتب فلسفی به وجود می‌آید که تقسیم بین گزاره‌های تجربی و منطقی را می‌پذیرد، اما نظریه تصویری ویتگنشتاین را رد و نظریه معناداری تحقیق‌پذیری را مطرح می‌کند. طبق این نظریه گزاره‌ای بامعناست که به لحاظ تجربی قابل تحقیق باشد. بنابراین کلیه نظریات فلسفی به دلیل اینکه از نظر تجربی قابل اثبات نیستند، بی‌معنا هستند. در ۳۰ سال دوم این قرن با دو مکتب مواجه هستیم و در این دوران‌ ویتگنشتاین نظریه تصویری را کنار می‌گذارد. آنچه از نظر ویتگنشتاین اهمیت دارد این است که مسائل فلسفی ناشی از توهمات زبانی و نحوه به‌کار‌بردن اشتباه جملات و الفاظ است. از سال ۱۹۴۹ مکتب آکسفورد شکل می‌گیرد و یکی از افراد این مکتب جان آستین است. آستین معتقد است کار زبان فقط توصیف عالم نیست و کارهای دیگری نیز با آن می‌توان انجام داد. مباحث فلسفی ناشی از خلط‌های زبانی است و این امر از توجه به زبان عرفی مشخص می‌شود. همچنین علی‌رغم اینکه معنای جملات خیلی مهم‌اند نیازی به ارائه نظریه معناداری نیست. به نظر می‌رسد این دو با هم تنش دارند: از یک طرف همه چیز بر اساس معنای جملات است و از طرفی نباید نظریه سیستماتیک درباره معنای جملات ارائه دهیم. واکنش‌های بین این دو تنش ما را وارد ثلث سوم قرن بیستم می‌کند که با کواین آغاز می‌شود. پاسخ کواین این است که چون معنا قابل تعین نیست، اساسا تئوری معناداری امکان ندارد. این تنش در نهایت منجر به مطرح‌شدن نظریه‌ای می‌شود که می‌گوید چگونه می‌توان بین آنچه گفته و آنچه منتقل می‌شود فرق گذاشت. در۱۹۷۰ کریپکی تمام این تصور را که مباحث فلسفی ناشی از توهم زبانی است، رد می‌کند. متافیزیک بار دیگر مطرح می‌شود و دوباره به فلسفه ارسطو بازگشتیم. بعد از کریپکی همین سیر توسط فلاسفه هم‌دوره او ادامه پیدا می‌کند. هدف فلسفه درک فهم ساختارهای مفهومی است و راجع به عالم خارج سخن نمی‌گوید. فلسفه هیچ سهمی در ارائه معرفت ما راجع به عالم خارج ندارد و کار آن ارزیابی رابطه بین ایده‌ها و مفاهیم است. بنابراین از دهه1970 به بعد متافیزیک به حالت سابق برمی‌گردد و منطق به‌طور‌کلی وارد فلسفه می‌شود. فیلسوف با تمسک به زبان و منطق به عالم خارج می‌اندیشد. گاه سؤالی مطرح می‌شود که آیا فلسفه پیشرفتی داشته؟ پاسخ صریح به این پرسش این است که در فلسفه تنها با مقولاتی مواجهیم که از جنس ادراک بوده و مقولاتی بسیار باارزش هستند. اکنون مباحث فلسفی را به‌مراتب بهتر از گذشتگان خود درک می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.