|

گزارشی از مجلد آخر سه‌گانه لئو اشتراوس درباره کسنوفون

فلسفه‌ورزی سقراطی - فلسفه‌ورزی مدرن

گروه اندیشه: لئو اشتراوس (1973-1899) یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان سیاسی قرن بیستم است. روش خاص و پیچیده اشتراوس در تفسیر آثار و آرای متفکران بزرگ و نقد او از مدرنیته بسیاری را له و علیه نظریه او برانگیخت. از اشتراوس بیش از ۱۷ کتاب و ۷۰ مقاله‌ بر جای مانده است. بیشتر آثار او به تفسیر متون قدیمی تاریخ فلسفه به‌ویژه آثار افلاطون و ارسطو می‌پردازد و در تفسیر آنها از آثار فلاسفه مسلمان و یهودی قرون وسطی ازجمله ابن‌میمون و فارابی نیز استفاده می‌کند. او را از منتقدان فلسفه مدرن می‌دانند، چندان که بر این باور بود دیدگاه‌های فلاسفه قدیمی و ادیان وحیانی به‌مراتب محکم‌تر از نظرات پایه‌گذاران فکری مدرنیته نظیر ماکیاولی، هابز، لاک و روسو بوده‌ و از این‌رو، سعی داشت نشان دهد فلاسفه مدرن تنها با نادیده‌گرفتن استدلال‌های فلاسفه قدیمی توانسته‌اند بر آنها فائق آیند. اشتراوس در ایران نیز متفکری تقریبا شناخته‌شده است و در چند سال‌ اخیر به لطف ترجمه آثارش جدی‌تر از پیش در فضای فکری ایران مطرح شده است. اشتراوس مدعی است فلاسفه بزرگ مدرن از ماکیاولی به این‌سو، همگی از فلسفه کلاسیک، یعنی فلسفه سقراطی، گسسته‌اند. او تأکید داشت فلسفه مدرن در پی قبضه فرهنگ انسانی و تغییر شکل‌دادن آن از طریق عقلانی‌سازی بود و بدین‌وسیله فلسفه مدرن به دنبال تسلط بر چالش ضدعقلانی یا ابرعقلانی الهیات بود. اشتراوس کوشید از رهگذر پژوهش درباره مکتوبات سقراطی کسنوفون، فیلسوف مشهور یونانی، به زندگی فیلسوفی بپردازد که خاستگاه و الگوی عقل‌گرایی سیاسی بدیل و پیشامدرن است. تردیدی نیست که بدون مکتوبات شاگردان سقراط شاید فلسفه سقراطی ماندگار نمی‌شد. کسنوفون در کنار افلاطون نقشی مهم در این امر داشت. اشتراوس سراغ روایت‌های کسنوفون و مکتوبات سقراطی او (خاطرات، آپولوژی و ضیافت) می‌رود تا به هدف خود برسد. در این خصوص، اشتراوس سه‌گانه مشهوری دارد درباره فلسفه سیاسی کسنوفون. بسیاری از شارحان اشتراوس بر این باورند که این کتاب به دلیل جایگاه محوری سقراط در آثار کسنوفون خواننده را به فهم نیت و هدف آثار و اندیشه کسنوفون نزدیک و به‌علاوه، به فهم روایت مشهورتر افلاطون از سقراط یا همان «سقراط افلاطون» نیز کمک می‌کند. از این نظر هم منبعی برای فهم اندیشه کسنوفون به حساب می‌آید و هم افلاطون. اشتراوس خود نیز این اثر را یکی از بهترین آثارش می‌دانست که منبع مهمی است برای فهم پیچیدگی‌های فلسفه‌ سیاسی کلاسیک، مشخصا فلسفه‌ سیاسی سقراط. سال گذشته مجلد دوم این سه‌گانه با عنوان «گفتار سقراطی کسنوفون» با ترجمه یاشار جیرانی به همت نشر آگه منتشر شد. به‌تازگی‌ مجلد سوم این اثر تحت عنوان «سقراط کسنوفون» با ترجمه همین مترجم و از سوی نشر روزگار نو منتشر شده است. در نسخه فارسی علاوه بر متن اشتراوس، ترجمه‌ای تحت‌اللفظی از ضیافت و آپولوژی کسنوفون و همچنین مقاله‌هایی از تامس پنگل (در باب آپولوژی) و رابرت بارتلت نیز اضافه شده تا خواننده بهتر بتواند جزئیات و مسیر پیچیده‌ استدلال اشتراوس را دنبال کند. اشتراوس در کتاب حاضر شرحی دقیق از مشهورترین آثار سقراطی کسنوفون، یعنی خاطرات، آپولوژی و ضیافت، ارائه می‌کند و از این طریق می‌کوشد به فهم روایت کسنوفون از سقراط کمک کند. البته اشتراوس ضیافت را به نوعی از خاطرات و آپولوژی جدا می‌کند و تأکید دارد ضیافت به اندازه آنها یک مکتوب سقراطی نیست. در خوانش اشتراوس از کسنوفون، سقراط کسی معرفی می‌شود که به دنبال انقلابی در فرهنگ جمهوری‌خواهانه دین‌دار و مشارکت‌محوری نبود که او را احاطه کرده بود. بلکه به گفته اشتراوس، کسنوفون سقراط را در حال بازجویی محتاطانه عقاید بنیادین فرهنگ مدنی نشان می‌دهد: «سقراط او این کار را انجام می‌دهد تا به خودش و عده اندک دیگری کمک کند که درجه حقیقت و انسجام موجود در آن عقاید را بهتر برآورد کنند و برهمین اساس هم جامعه و هم زندگی خودشان را معقول‌تر کنند». اشتراوس می‌کوشد نشان ‌دهد آنچه سقراط را از پیشاسقراطیان جدا می‌کند ملاقات او با زنجیره بی‌پایانی از هم‌صحبت‌هایی است که پیوند آنها با عقاید مدنی بررسی می‌شود. یاران سقراط، به‌خصوص یاران جوان او و برجسته‌تر از همه‌ کسنوفون، در نتیجه مشاهدات این ملاقات‌ها جذب شیوه وجود شدیدا شک‌گرا و متأملانه سقراطی شدند و این امر درباره دین‌داری نیز صادق است. بدین‌ترتیب، زندگی سقراطی افق اخلاقی و دینی فضیلت جمهوری‌خواهانه را پیش‌فرض می‌گیرد و یاران سقراط از حیث اخلاقی و دینی مورد سوء‌ظن قرار می‌گیرند. در نظر اشتراوس، گرچه سقراط کوشید این بی‌اعتمادی را از بین ببرد یا تقلیل دهد و مانع از پیامدهای سیاسی براندازانه‌ای شود که به طور بالقوه از پرسشگری انتقادی او سرچشمه می‌گیرد، اما عاقبت دموکراسی آتن سقراط را محکوم و اعدام کرد. او چند روز قبل از محاکمه‌اش گفته بود که در سرتاسر زندگی‌اش به دفاعیه‌اش فکر می‌کرده و آن را آماده کرده است. طبق آنچه کسنوفون در آپولوژی سقراط می‌گوید، سخنان دفاعیه سقراط در دادگاه طبق نقشه او موفقیت‌آمیز از آب در می‌آید، البته نه در ممانعت از اعدام او، بلکه در تبدیل آن اعدام به نوعی از شهادت که بنا بود به میراث ماندگاری برای فلسفه‌ورزی سقراطی تبدیل شود. چنان‌که اشاره شد، بدون مکتوبات افلاطون و کسنوفون این کار ممکن نبود. کسنوفون سویه خطابه سقراطی را برجسته می‌کند که «تهذیب دفاعی دین‌دارانه و اخلاقی را با تحریک ظریف و اغلب شوخ‌طبعانه به اندیشه پرسشگر درباره عقاید بنیادین حاکم بر وجود پیشافلسفی انسان ترکیب می‌کند». از این‌رو، اشتراوس تاکید دارد هدف «آپولوژی سقراط» این است که با مطرح‌کردن تعمق و محاسبه‌گری سقراط در باب دفاعیه و پایان زندگی‌اش نشان دهد گزافه‌گویی سقراط در دفاعیه‌اش خردمندانه بوده است. البته اشتراوس نشان می‌دهد که این تعمق در فصل آخر «خاطرات» مطرح می‌شود. از نظر اشتراوس، سقراط کسنوفون در کشمکش با سرگشتگی‌های موجود در عقاید پیشافلسفی بسیار مهم است، یعنی تنها مسیر پاسخ به این پرسش که «با کدام معیارها باید زندگی کرد؟». از اینجاست که پای دین‌داری و بی‌دینی به میان می‌آید و در روایت کسنوفون سرگشتگی برای سقراط در باب این دو مقوله با سرگشتگی در باب شریف و پست، عادلانه و ناعادلانه، فضیلت و رذیلت، حکمرانی سیاسی ماهرانه ارتباط نزدیکی دارد. این مسأله به تمایز تعیین‌کننده‌ میان فلسفه‌ورزی سقراطی و فلسفه‌ورزی مدرن می‌رسد که اشتراوس بر آن تأکید دارد. در چنین زمینه‌ای است که می‌توان سه‌گانه کسنوفونی اشتراوس را برای فهم نظریه او دنبال کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.