مروری کوتاه بر عملکرد و کاربردهای دستگاه الکترومایوگرافی
ابزاری برای فهم ساختار حرکتی انسان
بابک رضاییافشار. دانشجوی دکترای مهندسی پزشکی بیوالکتریک
تمام امور مکانیکی که روزانه در حال انجام آن هستیم، به لطف حضور عضلات یا ماهیچههایی رخ میدهد که تقریبا 40 درصد وزن خشک بدن را تشکیل میدهند. عضلات عامل توانایی انسان در ایستادن، راهرفتن و انجام امورات روزمره هستند. فیبرها، واحدهای سازنده این عضلات هستند. تعداد زیادی فیبر از انواع مختلف، اجزای تشکیلدهنده یک عضله هستند. فیبرهای عضلانی ساختار خاصی دارند؛ بهگونهای که با دریافت دستور از سیستم عصبی، منقبض یا کوتاه میشوند. شاید جالب باشد که بدانید عضلات بدن انسان فقط قابلیت کوتاهشدن داشته و به خودی خود نمیتوانند کش بیایند. به همین سبب است که در ساختار عضلانی انسان، اکثر عضلات به صورت جفت روبهروی هم قرار میگیرند تا با کوتاهشدن یکی، دیگری کشیده شود. در این مقاله نمیخواهیم به معرفی عضله بپردازیم، بلکه هدف از آن، معرفی دستگاهی است که به بررسی عملکرد عضلات میپردازد. دستگاه الکترومایوگرافی (EMG) یا نوار عصب و عضله، دستگاهی است که با قابلیت درک ولتاژهای بسیار پایین، دریافت سیگنال از عضله و تجزیهوتحلیل آن را ممکن کرده است و در نهایت به شناخت ما از عملکرد عضله کمک میکند. فرمان حرکات ارادی و انقباضها در مغز صادر شده و از طریق شبکه عصبی، به عضو مدنظر میرسد. پیامهای عصبی از طریق شبکه منسجمی از اعصاب، به عضلات میرسد. این پیامها در انتهای عصب باعث ترشح مادهای به نام استیلکولین میشوند. این ماده با عمل روی فیبرهای عضلانی، باعث ایجاد یک ولتاژ الکتریکی میشود که در طول فیبرهای عضلانی حرکت کرده و در یک عملیات شیمیایی در داخل فیبرها، باعث کوتاهشدن آنها میشود. پتانسیل الکتریکی ایجادشده حین انقباض عضله عموما به چند میلیونیم ولت میرسد که ولتاژ بسیار پایینی است. در نتیجه، درک این پالسهای الکتریکی بدون استفاده از ابزارهای خاص ممکن نیست. ابزار پایش تجزیهوتحلیل انقباضهای عضله، دستگاه نوار عصب و عضله یا دستگاه الکترومایوگرافی نام دارد. این دستگاه تشخیصی به این طریق عمل میکند که یا سیگنال را با استفاده از حسگرهای سطحیاش ثبت میکند یا با استفاده از سوزنهایی بسیار نازک، وارد بدن شده و دقیقا روی عضله مدنظر پزشک قرار داده میشود. پزشکان آموزشدیده برای این امر، در برخی موارد از یک تحریک الکتریکی نیز برای ایجاد انقباض غیرارادی در عضلات فرد استفاده میکنند. با قرارگیری حسگرها در محل مورد نیاز، ولتاژ حاصل از انقباض به صورت سیگنالهای الکتریکی اخذ و از طریق سیمهایی به بخش الکترونیکی دستگاه منتقل میشوند. با توجه به اینکه ولتاژ الکتریکی ایجادشده بسیار ضعیف است، بنابراین ضمن مراقبت در مرحله اخذ و انتقال، باید تقویت نیز شوند. از سوی دیگر، وجود نویزهایی با ولتاژ بالاتر در اطراف ما که میتواند بر اثر امواج مخابراتی، فعالیتهای دستگاهها یا برق شهر باشد، روی این سیگنال بسیار ضعیف تأثیر گذاشته و باید این سیگنال از تمام این اثرات نامطلوب پالایش و تصفیه شود. بعد از انجام مراحل یادشده در بخش الکترونیکی دستگاه، یک سیگنال قوی و تصفیهشده به بخش ذخیره یا نمایش ارسال میشود. سیگنال مشاهدهشده از این دستگاه میتواند به پزشکان در تشخیص بیماریهای مرتبط با عصب و عضله مانند سندرم تونل کارپال، دیستروفی عضلانی، میاستنیگرا ویس، اسکلروز آمیوتروفیک جانبی، پولیو، نوروپاتیهای محیطی، فتق دیسک ستون فقرات و بهطور کلی حوزه وسیعی از بیماریهای عصبی و عضلانی کمک کند. البته عموما تستهای دیگری نیز همراه با الکترومایوگرافی از بیماران اخذ میشود تا در تشخیص بیماری به پزشک کمک کند. طبق قوانین وزارت بهداشت، برای انجام الکترومایوگرافی سوزنی که با فروکردن سوزنهای نازکی به بدن بیمار همراه است، حتما باید از پزشک آموزشدیده استفاده شود و افراد با تحصیلات غیرپزشکی اجازه انجام این کار را ندارند. البته تستهای الکترومایوگرافی عملی کمخطر بوده و عوارض ناشی از تستهای نوار عصب و عضله نادر است؛ اما لازم است سوزنهای استفادهشده به صورت استریل باشند تا از بروز عفونت در فرد جلوگیری شود. ضمنا با توجه به اینکه ممکن است پزشک بخواهد از تحریک الکتریکی برای ایجاد انقباض غیرارادی روی بیمار استفاده کند، لازم است بیماران دارای ضربانساز قلب، این موضوع را به پزشک خود اطلاع دهند. پزشک سیگنال دریافتی را مطالعه و بررسی کرده و بیمار را از نتایج آزمایشها مطلع خواهد کرد. علاوه بر کاربرد دستگاه نوار عصب و عضله در تشخیص بیماریها، این ابزار در موارد دیگری نیز کاربرد دارد. یکی از این کاربردها، بررسی عملکرد عضلات در حالتهای مختلف با اهداف ورزشی، ارگونومی و... است. این ابزار کاربرد وسیعی در علوم تربیتبدنی به منظور ارزیابی وضعیت ورزشکاران و قدرت عضلانی آنها دارد؛ بهگونهای که میتوان از طریق این دستگاه به تخمین نیروی ایجادشده توسط ورزشکار، بررسی وضعیت همافزایی بین عضلات فرد، تحلیل عملکرد ورزشکار، تخمین خستگی فرد و... پرداخت. همچنین این ابزار میتواند به منظور بررسی تأثیر شرایط مختلف روی عضلات و بررسیهای ارگونومیک برای طراحی و ساخت تجهیزات و لوازم متناسب با راحتی عضلات بدن نیز استفاده شود. دیگر کاربرد مهم این دستگاه استفاده از آن در تجهیزات توانبخشی به صورت پروتزهای الکترونیکی است. در این پروتزها، افرادی که دچار قطع عضو و معلولیت در بخشی از اندامهای خود هستند، میتوانند با استفاده از سیگنالهای باقیمانده عضلات خود، به کنترل دست یا پای مصنوعی خود بپردازند. در این حالت، حسگرهایی به انتهای اندام قطعشده متصل شده و فرد در صورت منقبضکردن عضلات انتهای اندام قطعشده میتواند پروتز خود را کنترل کند. به این منظور سیگنالهای بهدستآمده از عضلات، پس از مراحل تقویت و پالایش به یک سیستم رایانهای کوچک که داخل پروتز الکترونیکی قرار میگیرد، ارسال میشود تا الگوهای سیگنالی را که از قبل برای آن برنامهریزی شده است، شناسایی و با توجه به الگوی شناساییشده عملگرهای مربوطه را فعال کند. بهاینترتیب فرد میتواند با انقباض عضله با الگوهای مختلف، عملکردهای مختلفی را توسط پروتز خود اجرا کند. در ایران نیز محققان کشور عزیزمان در راستای طراحی، بهبود ویژگیها و تولید دستگاههای نوار عصب و عضله، فعالیتهای تحقیقاتی بسیاری داشتهاند. یکی از جدیدترین این تحقیقات به صورت دستگاه الکترومایوگرافی بیسیم تککاناله در مرکز تحقیقات مهندسی در پزشکی و بیولوژی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران رونمایی شد. این دستگاه که کمتر از 20 گرم وزن دارد، با ویژگیهای منحصربهفرد خود میتواند سیگنالهای الکترومایوگرافی را اخذ و پردازش کرده و در تحقیقات علوم پزشکی، مهندسی پزشکی و تربیتبدنی راهگشای محققان و متخصصان باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.