خطاهای انسانی، حلقه مفقوده تصادفات جادهای
محمدعلی آرامی- متخصص مغز و اعصاب
سومین یکشنبه ماه نوامبر از سوی سازمان ملل متحد بهعنوان روز جهانی «یادبود قربانیان حوادث جادهای» نام گرفته است. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه بیش از ۲۵ میلیون نفر در تصادفات رانندگی در سراسر جهان جان خود را از دست میدهند یا دچار معلولیت میشوند. تصادفات جادهای نهمین عامل مرگومیر در جهان محسوب میشود. این گزارش میافزاید که بیشترین مرگومیر ناشی از تصادفات در کشورهای کمدرآمد رخ میدهد.
کشورهای با بیشترین تعداد مرگومیر بر اثر تصادفات جادهای در سال ۲۰۱۵ (بهازای صد هزار نفر جمعیت) عبارت بودند از: لیبی، تایلند، مالاوی، لیبریا، جمهوری دموکراتیک کنگو، تانزانیا، جمهوری آفریقای مرکزی، ایران و روآندا. با وجود افزایش ایمنی و روند رو به کاهش آمار تلفات جادهای در ایران، این تصادفات همچنان مهمترین عامل مرگومیر در کشور به حساب میآیند؛ سومین یا چهارمین علت! از واژگونی اتوبوسهای حامل دانشآموزان در اردوهای مدارس و اردوهای راهیان نور تا تصادفات خودروهای شخصی در تعطیلات و تصادفات شهری، «خطای انسانی» مهمترین عامل تصادفات جادهای اعلام میشود. خطای انسانی چیست؟ چرا انسان ایرانی بیش از انسانهای بسیاری از جوامع دیگر دچار خطا میشود؟ چرا با وجود گذشت سالهای بسیار و تلفات انسانی بیشماری که دادهایم کسی در این معنی واکاوی و تعمق نمیکند؟ بر اساس آمار، گره اصلی باید در همین خطای انسانی باشد و لازم است این گره با درایت و دانش گشوده شود و اصلاح این خطاها میتواند در کاهش مرگومیر تصادفات جادهای بسیار مؤثر باشد. بیش از آنکه ضعف پراید و جادهها را علت عمده بدانیم و اعتراض خود را به دیگران فرافکنی کنیم لازم است به خود بازگردیم و خطاهای خود را کاهش دهیم. رانندگی یک رفتار است و همانند شکلگیری همه رفتارهای انسانی تابع عوامل بسیاری است. «رفتار بالغانه» که بر اثر تربیت صحیح و عبور مرحلهبهمرحله شخصیت از مراحل گوناگون اتفاق میافتد، برای «رانندگی بالغانه» نیز ضرورتی مبرم است. اخلاق و رفتار اجتماعی که سرشار از حسادت، خودخواهی، ترس از رقابت، رفتارهای تکانهای و سادیستیک باشد، لاجرم دور از واقعیتسنجی لازم برای رانندگی سالم نیز خواهد بود. وقتی احساسات سرخورده و خشمهای فروخورده با چرخش بیمحابای فرمان و فشار انتقامجویانه بر پدال جبران میشوند، احساس قدرت کاذبی به راننده از نظر روانی نابالغ دست میدهد. این قدرت کاذب چنان ارضاکننده است که موجب میشود تا فرد در اتاقک آهنی امنی که به آن پناه برده، به راحتی قانون را زیر پا بگذارد و وجدان و اخلاق را به فراموشی بسپارد. شکی نیست که برای بلوغ روانی صحیح افراد، تربیت از کودکی و نوجوانی نقش اساسی دارد و نیازمند تلاش بیشازپیش کارشناسان و بهویژه روانشناسان، جامعهشناسان و خانوادههاست، اما ترس از مجازات و قانون اهرمی است که در این سطح همچنان میتواند کارایی نسبی داشته باشد. هرچند در سالهای اخیر جرائم رانندگی بیشتر شده و با تکنولوژیهای جدید مانند دوربینهای کنترل تخلفات موارد بیشتری از جرائم کشف میشوند، ولی تداوم چشمگیر تلفات نشان میدهند که هنوز این اهرم به طور چشمگیری در کاهش خطاهای انسانی کارساز نبوده است. تشدید هدفمند مجازاتهای خاص و مهم تا حد ابطال دائمی گواهینامه مرتکبان برخی رفتارهای خطرناک و استفاده از شیوههایی که ترس از قضاوت دیگران و عدم تأیید آنان را در پی داشته باشد، از راهکارهای مناسب به شمار میرود. برنامهریزی برای تدوین این شیوهها نیز اهمیت دارد و باید مدنظر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.