روزگار سپریشده تهران سالخورده
تندیس اسماعیلنژاد . پژوهشگر اجتماعی
در میان ترسهایی که هر انسانی در طول حیات خود تجربه میکند، ترس از پیری و ناتوانی یکی از بزرگترین و پربسامدترین آنهاست؛ ترسی که ریشه در احساس ناتوانی، تنهاشدن و نیاز به مراقبت و نگهداری دارد. این ترس که انسانها از دیرباز با خود داشتهاند، امروزه و در دهههای اخیر دامن جوامع را هم گرفته است. دراینبین جمعیت کشورهای درحالتوسعه به دلیل کاهش نرخ باروری، بهسرعت در حال سالمندشدن است. پژوهشگران حوزه آیندهنگاری نیز از سالمندی و افزایش امید به زندگی بهعنوان یک روند قطعی و اجتنابناپذیر برای یک منطقه یا یک شهر صحبت میکنند. امروزه ایران یکی از کشورهای درحالتوسعه است که دوران پنجره طلایی جمعیت را سپری میکند؛ فرصتی که میتواند توسعه اقتصادی و اجتماعی را به همراه داشته باشد اما به دلیل سیاستهای جمعیتی دهه70 و تداوم و تشدید آن در دهه 80، کاهش چشمگیر نرخ باروری و سالخوردگی جمعیت، بیش از پنجره جمعیتی توجه جمعیتشناسان و سیاستگذاران اجتماعی را به خود جلب کرده است. بررسی دادههای آماری نشان میدهد 3/3 درصد از جمعیت کشور در سرشماری سال 1365 را سالمندان (جمعیت 65 سال به بالا) تشکیل میدادند که این رقم در سال 1395 به 1/6 درصد رسیده است. مقایسه ارقام سالمندی تهران و ایران حکایت از آن دارد که تهران در مقایسه با سایر شهرها سالمندان بیشتری دارد، بهگونهای که میانگین سنی تهران در سرشماری سال 1385 معادل 2/31سال بوده و این عدد برای کل کشور 9/27 عنوان شده است. این روند در دورههای بعدی هم ادامه یافت؛ بهطوریکه درصد جمعیت سالخورده در شهر تهران در مقایسه با کل کشور و حتی استان تهران افزایش داشته و معادل 94/7 در سال 1395 اعلام شده است. در واقع میتوان گفت «شهریشدن» تهران علاوهبر افزایش جمعیت با سالمندشدن آن همسو شده است. در تبیین دلایل سالمندی کلانشهر تهران عوامل مختلفی مانند کیفیت بالای خدمات پزشکی و درمانی و سطح برخورداری افراد از این میزان خدمات دخیلاند. بررسیهای منطقهای نشان میدهد در بین مناطق 22گانه شهر تهران نیز پراکندگی گروههای مختلف سنی در سطح مناطق متفاوت است؛ بهگونهای که مناطق شمالی شهر جمعیتی مسن و سالخورده دارند و هرچه از این مناطق به سمت حاشیهها حرکت کنیم هرم سنی جوانتر میشود. چرایی این پدیده تا حدودی نتیجه مهاجرت نیروی جوان به مناطق حاشیهای است. در حقیقت نیروی کار و مهاجران جوانی که از استانهای دیگر وارد تهران میشوند، اغلب در مناطق و نواحی مجاور شهر مستقر شده و با این فرایند ساخت سنی مناطق جنوبی و ارزانتر شهری را از آن خود میکنند. در مناطق شمالی نیز به دلیل بافت سنتی محلات و قدمت تاریخی آنها افراد ساکن در این مناطق اغلب ساکنان قدیمی و اصیلی هستند که به دلیل بالابودن امکانات و سطح کیفیت بالای این مناطق در رابطه با ارائه خدمات مناسب به سالمندان اغلب در این مناطق سکونت دارند. در توزیع منطقهای جمعیت سالخورده برآوردهای آماری نشان میدهد تمرکز جمعیت سالخورده در شهر تهران به ترتیب در مناطق 3، 1 و 2 بوده و در مقابل مناطق 19، 18 و 15 مرکز تجمع جمعیت گروه سنی کمتر از 15 سال است.
در حقیقت به دلیل تغییرات بهوجودآمده تحت تأثیر شهریشدن پرشتاب کلانشهر تهران مانند کاهش میزان باروری در دورههای اخیر و تسلط سبک زندگی شهری و شکلگیری فرهنگ تأخیر در سن ازدواج و ایجاد فاصله میان سالهای ازدواج و تولد اولین فرزند، میزان جمعیت در گروه سنی اول یعنی صفر تا 14 سال به نسبت میزان این گروه در کل کشور و استان افزایش یافته است. همچنین میزان جمعیت جوان یا فعال در شهر تهران نیز مانند کل کشور و میزان استانی آن افزایشیافته، قرارگرفتن جمعیت شهر تهران در ساختار سنی فعال و شرایط منفعت جمعیتی، شهر تهران را بیشازپیش در موقعیت رشد و توسعه اقتصادی قرار داده است؛ بهطوریکه در این دوره در سطح کلان هزینههای عمومی صرف افزایش تولید و ارتقای سطح زیرساختهای شهری شده و در سطح خرد نیز ارتقای پسانداز و افزایش کیفیت زندگی امکانپذیر میشود. بااینهمه صرف ورود به شرایط منفعت جمعیتی رشد و توسعه را برای شهر تهران به همراه نخواهد آورد و دریافت بازده مناسب از چنین فرصتی نیاز به برنامهریزی و بهکارگیری سیاست جمعیتی از سوی دولت دارد. با مرور آیندهنگارانه درصد سالخوردگی و مقایسه این درصد در مقیاس کشوری و استانی بهسادگی میتوان نتیجه گرفت که شهر تهران در سالهای بعدی با افزایش میزان جمعیت سالخورده مواجه خواهد شد. پرواضح است که با بروز چنین رویدادی آینده این کلانشهر تا حدود زیادی صرف پاسخگویی و رسیدگی به نیازهای این جمعیت رو به فزونی میشود. بههمیندلیل عقلانیت وسیع در سطح جامعه چنین مینماید که در شرایط طلایی و وضع موجود با نیروی فعال جمعیتی تا حد زیادی برنامهریزی دقیقی برای دریافت حداکثر سود جمعیتی درحالحاضر انجام شده و در گام بعدی برای آینده پیشرو با توجه به علائم جمعیتی بهترین پیشبینی و معقولترین برنامهریزیها در دستور کار باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.