|

بررسی کارگردانی محمود استادمحمد در تئاتر

مردان بامعرفت و روزگار بربادرفته

رضا آشفته

در یک کلام می‌شود ‌‌گرایش محمود استادمحمد به هنر ملی را در یک جمله خلاصه کرد که او به مردان بامعرفت ایرانی در گذر از تاریخی می‌پردازد که در جریان مدرنیته تحمیلی دارند از یادها می‌روند. آغاز شهرت محمود استادمحمد با بازی در نمایش شهر قصه بیژن مفید بود. او که در این نمایش در نقش خر، یک تک‌گویی نمایشی داشت و با همین نیز چنان دقیق بازی می‌کرد که همه توانمندی و استعداد یک جوان روبه‌رشد را بیان می‌کرد، اما این راه ادامه نیافت و او که در آتلیه تئاتر مفید کارش را آغاز کرده بود، در پایان دهه 40 به حالت قهر از این گروه دور شد و به بندرعباس رفت و در آنجا برای خود تئاتر را دنبال کرد، اما با بازگشت دوباره به تهران و آشنایی‌اش با گروه هنر ملی و عباس جوانمرد بود که توانست به‌گونه‌ای دیگر و شاید هم به شیوه خودش مسیرش را ردیابی کند. جمیله ندایی، قصه‌گوی شهر قصه، درباره این فاصله‌گرفتن بر این باور است: در آتلیه تئاتر همه این تجربیات با کارآموزان جدید به آزمایش‌ها و تجربیات جدید انجامید. محمود استادمحمد یکی از بااستعدادترین بازیگران بود، پیگیری سخت او برای آموزش و جست‌وجو برایش یکی از زیباترین مونولوگ‌های شهر قصه را به ارمغان آورد. محمود استادمحمد راه دیگری را رفت، با استادان دیگری آشنا شد، نمایش‌نامه‌های متعددی کار کرد. نمایش «شب بیست‌ویکم» او را دیدم، نمایش موفقی بود، ولی از ایده‌های بیژن مفید برای کار نمایشی، بسیار فاصله داشت. مانا استادمحمد، دختر آن مرحوم درباره این جدایی به حسرت یاد می‌کند و می‌گوید: جدایی از گروه بیژن مفید بدون شک اولین شکست زندگی محمود استادمحمد بود. همیشه وقتی راجع‌به آن صحبت می‌کرد حسرت داشت، چون چیزی را از دست داده بود که دیگر هرگز به دست نیاورد. آسید کاظم: نمایش‌نامه «آسید کاظم» سال ۴۹ نوشته و سال ۵۰ و ۵۱ هم اجرا شد که شاید تاکنون مهم‌ترین متن و اجرایش در تئاتر باشد. محمود استادمحمد می‌گفت زمانی که وارد عرصه بازیگری شدم و در گروه آقای بیژن مفید کار می‌کردم، خیلی از اقوام و آشنایان به مادرم خرده گرفتند که پسرت مطرب شده است و مادرم خیلی بابت این قضیه ناراحت بود؛ من به‌خاطر غم و ناراحتی مادرم «آسید کاظم» را نوشتم. استادمحمد می‌گفت بعدا به مادرم گفتم که من نمایش‌نامه‌ای نوشته‌ام که در آن صد بار نام پیغمبر برده می‌شود و برایش صلوات فرستاده می‌شود، برو به همه آنها که گفتند من مطرب شده‌ام، بگو پسرت این کار را کرده است و مادرم بعد از نمایش «آسید کاظم» بود که من را بخشید. شب بیست‌ویکم: نمایش‌نامه «شب بیست‌ویکم» را که درباره اعتیاد و معتادان بود، اوایل انقلاب کار کرد. این نمایش حکایت دو برادر معتاد است که برای دست‌یافتن به مخدر شکم‏ برادر کوچک‌تر را که در آن هرویین پنهان کرده بودند، می‏درند. معتادان، معلول رژیمی بودند که با استعمار و رواج فرهنگ منحط غربی، جوانان را به دامگاه اعتیاد می‏کشانند. محمود استادمحمد درباره تجربه‌هایش می‌نوشت؛ یعنی آنچه را زیست کرده بود و جزء لاینفک زندگی‌اش باشد و گاهی به ناچار به شکست‌هایش می‌پرداخت که این هم جزء زندگی هریک از ما می‌تواند باشد. دقیانوس: او دقیانوس را پیش از انقلاب در آیت‌فیلم که زیر نظر سیدمحمد بهشتی اداره می‌شد، نوشت و بعدها خودش آن را در سال 58 در قم در یک دبیرستان به مدت یک هفته اجرا کرد. این نمایش‌نامه به‌نظر اولین متنی است که براساس یک قصه ایرانی نوشته شده است. بازی آخر: نمایش‌نامه «آخرین بازی» متن بسیار جذابی دارد و خود زنده‌یاد استادمحمد در سال‌های 77- 78 و بعد از بازگشتش از کانادا به ایران این نمایش را با بازی رضا بابک و اکبر زنجانپور به صحنه برده بود. در این نمایش به هنرپیشه زمان سابق می‌پردازد که پس از انقلاب در مهاجرت در جست‌وجوی آن شخصیت از‌دست‌رفته‌اش می‌گردد و حزن و حرمانی که انگار با تداوم این وضعیت تمامی ندارد، مگر مرگ آن را پایان دهد. دیوان تئاترال: او دیوان تئاترال را در سال 79 نوشت و آن را زمستان 80 در تالار قشقایی کار کرد و در آن بازیگران بنامی چون اکبر عبدی، آزیتا لاچینی، فرزین صابونی، فرزین سمیعی، لیلی رشیدی و نگار جواهریان بازی کردند. نمایش درباره همان عشق قدیمی شیرین و فرهاد بود که با نظرگاهی امروزی و به شیوه نمایش‌های موزیکال نوشته و اجرا شد. تهرن: تهرن به کارگردانی استادمحمد پس از جشنواره تئاتر فجر، در تالار قشقایی در اسفند 96 و فروردین 97 به صحنه رفت. نمایش «تهرن» درباره مراسم زار است و به گفته نویسنده آن «تهرن» اصطلاحی درباره مراسم زار است چراکه اساس متن بر مراسم زار، جن و افسانه‌های جنوبی استوار است. کافه‌مک آدم: نمایش «کافه‌مک آدم» نوشته و کارگردانی محمود استادمحمد آخرین اثر اجرائی‌اش بود که از روز یکشنبه هفتم آذر 89 در سالن چهارسوی‌ مجموعه تئاتر شهر به صحنه رفت. محمود استادمحمد در این اثر نمایشی به موضوع مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور می‌پرداخت که درواقع به‌گونه‌ای تجربه زیستش از دوران مهاجرت بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.