نوبل اقتصادی به دنبال نجات زمین
نرگس درویش : جایزه نوبل اقتصاد 2018 بهصورت مشترک به پل رومر و ویلیام نوردهاوس که سالها در فهرست دریافتکنندگان احتمالی آن قرار داشتند، تعلق گرفت. رومر و نوردهاوس متغیرهای مهمی مانند رشد فناوری و تغییرات اقلیمی را وارد تجزیه و تحلیلهای اقتصاد کلان کردهاند. پل رومر بهعنوان بنیانگذار نظریه رشد درونزا و ویلیام نوردهاوس بهعنوان پدر اقتصاد محیط زیست مدرن شناخته میشوند. نوبل اقتصاد 2018 را میتوان بهعنوان سمبلی از ارتباط میان رشد اقتصادی و تغییرات اقلیمی دانست. مسئله رشد پایدار دغدغه این روزهای بسیاری از جوامع ازجمله ایران است. در واقع این نوبل را میتوان حاصل پرداختن به سؤالات بنیادین و اساسی در علم اقتصاد دانست. جاستین ولفرز، دانشآموخته دانشگاه هاروارد و استاد دانشگاه میشیگان معتقد است که ترکیب رومر و نوردهاوس بامعنی است، زیرا هر دو به تناقضات سرمایهداری و موارد شکست بازار پرداختهاند؛ چراکه اگر بازارها به حال خود رها میشدند، آلودگی بسیار و اندیشه جدید کمتری را تولید میکردند. جایزه امسال مقداری خوشبینی هم با خود دارد. نوا اسمیت، اقتصاددان و ستوننویس بلومبرگ مینویسد ترکیب رومر و نوردهاوس باعث نجات زمین میشود، زیرا کارهای نوردهاوس متضمن این نکته است که ملاحظات محیطزیستی و رشد پایدار مستلزم رشد فناوری مانند تبدیل منابع عظیم (آب شور) به منابع کمیاب (آب شیرین) است. از طرف دیگر سرلوحه کارهای رومر این است که رشد اقتصادی به این علت که اجازه مخارج بیشتر تحقیق و توسعه را میدهد، باعث رشد فناوری میشود. جالب است که تحقیقات رومر و نوردهاوس که متمرکز بر رشد فناوری و به تبع آن رشد نیروی انسانی است، آنها را تبدیل به معلمهای بسیار برجستهای هم کرده است. در شبکههای اجتماعی بسیاری از اقتصاددانان مشهور مسیر خود را وامدار کلاس اقتصاد کلان نوردهاوس معرفی کردهاند. از طرف دیگر رومر بنیانگذار اپلیا (Aplia) یکی از اولین و موفقترین مراکز ارائهدهنده مطالب آموزشی اقتصاد بهصورت آنلاین است. جالب است که رومر شاگرد لوکاس (برنده نوبل 1995) و نوردهاوس مشاور کروگمان (برنده نوبل 2008) بوده است.
از میان دو برنده امسال، پل رومر احتمالا شخصیت شناختهشدهتری است. رومر در ژانویه امسال از سمت خود بهعنوان اقتصاددان ارشد بانک جهانی استعفا داد. علت استعفای او گزارشهای با اغماض بانک جهانی راجعبه عملکرد سیاستهای اقتصادی در شیلی بود که به عقیده او جهتگیریهای سیاسی داشتند. در سالهای اخیر رومر نقدهای بسیاری را به جریان متعارف علم اقتصاد که مدافع مداخلهنکردن دولت در اقتصاد است، وارد کرده است. رومر پس از نوشتن مقاله مشکلات اقتصاد کلان در سال 2016 دشمنان بسیاری را به وجود آورد. در مقاله مذکور رومر روند تحولات علم اقتصاد کلان را بهشدت نقد میکند و مینویسد اقتصاد کلان مدرن از زمان شکلگیری رسمیاش پیشرفت قابلملاحظهای نداشته است. نقد رومر از اقتصاد کلان متوجه روششناسی و ابزارهای مورداستفاده در آن نیست، بلکه بهطور مستقیم به استفادهکنندگان از این ابزار برمیگردد. پس از نقد لوکاس و سارجنت از مدلهای کینزی، اقتصاد کلان برای تبدیلشدن به اقتصاد اثباتی و دریافت اعتبار علمی به سمت استفاده از مدلهایی با زیربنای اقتصاد خرد حرکت کرد. استدلال این بود که اگر ما رفتار میانگین افراد و بنگاهها را درک کنیم، آن رفتار را میتوان به کل جامعه تعمیم داد؛ چراکه جامعه از جمع این افراد و بنگاهها ساخته شده است. ازاینرو، جریان غالب در اقتصاد کلان بهگونهای است که با فهم متغیرهای کلان و تعادل آنها در بازارهای مختلف، به بررسی شوکهایی میپردازد که به عقیده رومر نه از رفتار انسانها بلکه به دلایلی مانند «پیشرفت تکنولوژی» به وجود میآیند. رومر (2016) مینویسد مدلهای اقتصاد کلان متعارف که وابسته به بسیاری از پارامترها هستند، بهنحوی کالیبره میشوند که بتوانند دادههای موجود را توضیح دهند و لزومی ندارد که این پارامترها که بر اساس نیاز محقق تعریف شدهاند و مبنای رفتاری ندارند، بتوانند توانایی پیشبینی داشته باشند. به عقیده رومر در مدلهای تعادل عمومی تصادفی پویا انتخاب پارامترهای مدل معمولا برای دستیابی به نتایج دلخواه محقق است و در میان معادلات ریاضی دفن میشود. نتایج دلخواه محققان و اقتصاددانان در بسیاری از مواقع همسو با ملاحظات سیاسی آنها است. بهصورت کلی اقتصاددانان هم مانند انسانهای دیگر باورها و اعتقاداتی دارند و شوربختانه مسلح به ابزاری هستند که میتوانند اعتقادات خود را در قالب گزارههای علمی نشر دهند. صحتوسقم این گزارههای علمی هم در بسیاری مواقع به قضاوتهای ارزشی گره خورده است. در ایران هم کم نیستند اقتصاددانانی که همسو با جریانهای قدرت و مسلح به ابزارهای علمی اقدام به بسط و گسترش سیاستهای اقتصادی دولتهای حاکم میکنند. به همین علت است که هایک در سال 1974 در نطق دریافت جایزه نوبل اقتصاد خود میگوید اگر از من راجع به ایجاد این جایزه میپرسیدند، حتما علیه آن رأی میدادم. بهعبارت دیگر، هنگامیکه اقتصاددانان مانند رومر به توضیح دنیای واقعی میپردازند و تفاوت نرخ رشدهای متفاوت را در چین و هند توضیح میدهند یا مانند نوردهاوس به محاسبه هزینههای گرمایش زمین در رشد اقتصادی میپردازند، آنها از علم اقتصاد استفاده میکنند اما وقتی سعی میکنند تا دنیا را عوض کنند، صرفا مشاوره سیاستی میدهند. باشد که اقتصاددانان ایرانی هم بیشتر به سمت استفاده از علم اقتصاد حرکت کنند و از ارائه عجولانه توصیههای سیاستی مبتنی بر مدلهای ساده ارائهشده در کتابهای درسی که بر اساس پیشفرضهای متعددی ساخته شدهاند، اجتناب کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.