|

چند روايت از جان استن‌بك به‌مناسبت انتشار آثاري از او

کودتای نافرجام در راسته کنسروسازان

احمد غلامی

شاید خوانندگان امروزی خاطره چندانی از جان اشتاین‌بک، نَه جان استن‌بک نداشته باشند. اما اشتاین‌بک، برای ما رؤیای نویسنده‌شدن بود. نویسنده‌ برای ما همینگوی بود و اشتاین‌بک و داستایفسکی. نویسندگانی با حیاتی پرماجرا. ماجراهایی مـثل جنگ، انقلاب و دست‌وپنجه نرم‌کردن با فقر و تنگدستی، کارکردن در کارخانه‌ها و مزارع، خوابیدن در بیابان زیر آسمان پرستاره همچون رمان «موش‌ها و آدم‌ها». دَم را غنیمت‌شمردن و زندگی را به‌سخره‌گرفتن مانندِ رمان «تورتیلافلت». و ستایش از شادنوشی و سرخوشی و امید به دگرگونی‌های بنیادین (انقلاب) همچون «راسته کنسروسازان». در صحنه‌های جنگ حاضر بودن، بیزاری از اسارت، پای رفقا ایستادن تا دم مرگ؛ «وداع با اسلحه». آدم‌های فرشته‌خو و شیطان‌صفت، آدم‌هایی بین شک و یقین، ایمان و بی‌ایمانی همچون رمان «برادران کارامازوف». اینها نویسندگان و آثار محبوب ما بودند؛ کسانی که رؤیای نوشتن را در وجود ما برانگیختند، چه بااستعداد بودیم چه بی‌استعداد. نویسندگانی که جنون نوشتن داشتند و جنون تغییر با نوشتن. نویسندگانی که آن‌قدر عاقل نشده بودند تا آرمان‌هایشان را نادیده بگیرند. آنان به تغییرهای بنیادین در جهان باور داشتند و خوانندگان‌شان نیز همچون آنان می‌شدند. دیوانه‌ی تغییر، نَه انفعال و درخود فرومردگی و مردن در لایه‌های زیرین روزمرگی. از این منظر «راسته کنسروسازان» اثر جان استن‌بک، رمانی در ستایش انقلاب است. آدم‌های رمان سرخوش‌اند. نَه سرخوش از جنس بی‌خیالی. رهایند، همچون بادبادک بدون نخ در پهنه آسمان آبی. رها از قیدوبند و تعلقات دنیوی. عارف و سالک و صوفی نیستند. ماتریالیست‌های بُریده از مالکیت‌اند. مالک آن چیزی‌اند که طبیعت در اختیارشان نهاده است. سودایی جز زندگی ندارند. آن کس که به‌معنای واقعی صاحب چیزی است، «لی چانگ» است. مردی چینی و صاحب فروشگاهی که همه‌چیز در آن پیدا می‌شود. این چینیِ ریزنقش بیش از هرکسی قلق کاسبی در این راسته را در دست دارد. با کوتاه‌آمدن‌هایش در معامله‌های پایاپای و در یکدنگی‌اش در نسیه‌ندادن به برخی مشتری‌هایش. داستان به‌شکل غيرمنتظره‌ای با یک خودکشی آغاز می‌شود. آن‌هم نَه خودکشی از جنس خودکشی‌های مرسوم ناشی از افسردگی یا درماندگی. خودکشی از نوعِ انتخاب، انتخابی برای رهایی. آدمی که هر جور دلش خواسته زندگی کرده و اینک نیز آن‌جور که دلش می‌خواهد مرگش را انتخاب می‌کند. «هوراس» به فروشگاه لی چانگ می‌رود تا بدهکاری‌اش را بپردازد. چون پولی در بساط ندارد، پیشنهاد می‌کند لی چانگ در قبال قرضش ملک او را بردارد. معامله‌ای ناگزیر برای هر دو طرف. «هوراس دو زن داشت و شش بچه و در طول سالیان با التماس و اغوا حسابی بدهی بالا آورده بود که در مونتری دومی نداشت. آن بعدازظهر هوراس به فروشگاه آمده و چهره ملول حساسش از سایه درشتی که بر چهره لی دیده بود دوری گزیده بود. انگشت لی بر تکه لاستیک جلوی پیشخوان فرود آمد. هوراس کف دست‌هایش را روی پیشخوان سیگار گذاشت. به‌سادگی گفت: فکر می‌کنم خیلی پول به شما بدهکارم. دندان‌های لی برق زد، به قدردانی از برخوردی که با آنچه تاکنون شنیده بود، متفاوت بود. موقر سر تکان داد؛ اما خاموش ماند تا حقه‌اش بگیرد. هوراس لب‌هایش را، گوش‌ تا گوش، با زبان تَر کرد. گفت: من خوش ندارم این قرض گردن بچه‌هام بیفته. چراکه شرط می‌بندم حالا یه بسته قرص نعناع هم بهشون نمی‌دی. چهره لی چانگ موافقتی با این نتیجه‌گیری نشان داد. گفت: خیلی پوله. هوراس ادامه داد: تو اون جایی رو که من اون‌ور بالای خط آهن دارم و توش ماهی خشک هست می‌شناسی؟ لی چانگ سر تکان داد، انبار خودش بود. هوراس با لحنی جدی گفت: اگه اون جا رو بهت بدم، حسابم باهات تسویه می‌شه. لی چانگ سرش را پس کشید و از میان عینک یک‌چشمی‌ش به هوراس خیره شد، درحالی‌که حواسش پیش صورت‌حساب‌ها بود و دست راستش بی‌قرار روی چرتکه می‌جنبید، به بنایی می‌اندیشید که سست بود و زمینی که اگر به مصرف کنسروسازی می‌رفت، ارزشی می‌یافت. لی چانگ گفت: البته. هوراس عجول می‌نمود: خب، صورت‌حسابو حاضر کن تا من سند فروش اونجا رو بهت بدم. لی گفت: احتیاجی به صورت‌حسابا نیست، من سند تمام پرداختی رو بهت می‌دهم. با بزرگواری معامله را تمام کردند، ولی چانگ یه چتول اولد تنیس شوز ریخت. آن‌گاه هوراس ابه‌ویل، قدم‌زنان یک‌راست به آن سوی تکه زمین لخت رفت، از کنار درخت سرو گذشت و از خط راه‌آهن عبور کرد و از تخته‌ با جای پا بالا رفت و به منزلی که از آن خودش بود رسید و روی توده‌ای از ماهی خشک خودش را کشت و گرچه ارتباطی با این قصه ندارد اما پس از این واقعه هیچ‌کدام از بچه‌های ابه‌ویل، مهم نیست بچه کدام مادر، کمبود بسته قرص نعناع را ندیدند.» استن‌بک در همین آغاز نشان می‌دهد خواننده با چه داستان و چه آدم‌هایی روبه‌رو است. رمان فصل‌های کوتاهی دارد که تقریبا هر فصل به قصه آدمی یا مکانی می‌پردازد. مجموعه‌ این آدم‌ها و مکان‌ها کلیت داستان را می‌سازند. همه آدم‌ها بی‌کم‌وکاست در نوع خودشان آدم‌های منحصربه‌فردی هستند. آدم‌هایی که زنده‌اند برای خودِ زندگی، نَه چیزی بیشتر و بالاتر از مفهوم زندگی. فقر و تنگدستی آنان را به انفعال نکشانده و از قواره آدمیت خارج‌شان نساخته است. قصر «فلاپ هاوس» خانه مخروبه‌ای است که به‌دست آسمان‌جل‌ها فتح شده و آنها در آنجا زندگی می‌کند. آدم‌های سرخوشی که هریک وسیله‌ای را از زباله‌های دورریختنی پیدا کرده و برای خودش به خانه (قصر) آورده است. یکی تختی برای خواب و دیگری میز و صندلی برای نشستن. اهمیت این قصر به اسباب و وسایلش نیست و چیزی که آن را شبیه قصر کرده، زندگی آدم‌های آن است که هر وقت دل‌شان خواست کار می‌کنند و پولی درمی‌آورند و بعد می‌نشینند به خرج‌کردن آن و خوش‌گذرانی. هازل، ادی، هوگی و مک در این قصر زندگی می‌کنند. هازل دست به هر کاری می‌زند، خراب‌کاری بالا می‌رود و ادی مسیر زندگی‌اش را سرنوشت رقم می‌زند. قصر در کنار «وسترن بیولوژیکال» قرار دارد. اینجا محلی است متعلق به «داک». داک به دریا و آبگیرها می‌رود و انواع و اقسام جانوران دریایی را صید و در «وسترن بیولوژیکال» نگهداری می‌کند تا آنان را بفروشد. داک به‌نوعی قهرمان قصه است، اگرچه رمان «راسته کنسروسازان» قهرمانی ندارد. داک چنان خوش‌قلب و باگذشت است که همه آدم‌های داستان به او احساس عاطفی دارند. تنها است و تنهایی‌اش را با موسیقی و سروکله‌زدن با جانوران دریایی پُر می‌کند. رابطه هازل و داک تسمه نقاله داستان است. هازل با داک گهگاه به شکار جانوران دریایی می‌رود. در این سفرها هازل بسیار تلاش می‌کند که داک را به حرف وادارد تا از مکنونات قلبی او چیزی عایدش شود. اما داک با رندی دم به تله نمی‌دهد و چیزی دست هازل و خواننده را نمی‌گیرد. استن‌بک با پنهان نگاه‌داشتن ژرفای وجودی داک سعی می کند تا از او آدمی بسازد از تکه‌تکه‌های وجود همه و درنهایت، در روز موعود آنان را دور هم جمع کند. قصر «فلاپ‌ هاوس» و آدم‌هایش شبیه رمان «تورتیلافلت» است. در این رمان هم، تورتیلافلت مکانِ اسکان آدم‌هایی است که در قیدوبند هیچ چیز نیستند. صبح تا شام در حال شادنوشی‌اند، چنان‌که گویا زمان در این مکان وجود ندارد. خانه دورا، ‌خانه‌ای است با چند زن بدنام، نََه از آن خانه‌های با زنان تیره‌روز سیاه‌بخت. مکان‌ها و آدم‌های مهم داستان را برشمردیم. اینها در کجا و برای چه هدفی به یکدیگر گره می‌خورند؟ اصل زندگی همه این آدم‌ها، اصل لذت است. لذت‌بردن از هر آنچه هست. حتی زن و شوهری که در یک دیگ بخار زندگی می‌کنند، آنجا را چون تکه‌ای از بهشت تصور می‌کنند، بهشتی که از سر ناچاری به آنان داده شده است و طنز دلفریب این خانه (دیگ بخار) تصمیم زن است که در تدارک پرده برای خانه است. «هنری» یکی دیگر از شخصیت‌های جذاب داستان است. او به‌اصطلاح نقاش است اما تمام‌ وقتش را قایق می‌سازد، آن‌هم قایقی که هیچ وقت تمام نمی‌شود، هنری نمی‌خواهد که تمام شود. چون فرایند کار از غایت آن برایش لذت‌بخش‌تر است. اصل لذت، اصل توازن تحریک و پاسخ است. آدم‌های این داستان در ابتدا راضی به اصل لذت‌اند، اما در سیر داستان مشخص می‌شود آنان در پی لذتی فراتر از اصل لذت هستند. لذت به‌مثابه وضعیتی که انسان بیش از توانِ پاسخ‌گفتن تحریک می‌شود و در این لحظه است که انسان توازن تحریک و پاسخ را زیر پا می‌گذارد. در رابطه داک و هازل، قرار است همه در یک تجربه حدی مشارکت کنند. تجربه‌ای از جنس انقلاب، استن‌بک در هیچ‌جای رمان از مفهوم انقلاب نام نمی‌برد، اما در بستر رمان رهایی موج می‌زند. آدم‌های رها به‌دنبال رهایی‌اند اگرچه ابتدا در پی اصل لذت هستند. هازل و ساکنان قصر فلاپ هاوس، نقشه می‌کشیدند تا برای داک جشنی مفصل برپا کنند. همه کارها خوب پیش می‌رود، ‌داک به شکار رفته و خانه‌اش خالی است. هازل و دوستانش به آنجا می‌روند تا همه‌چیز را برای جشنی بزرگ آماده کنند. همه‌چیز آماده است ولی از داک خبری نیست. آنها تصمیم می‌گیرند تا آمدن داک گلویی تَر کنند. کاری که به درازا می‌کشد و هازل و بقیه عنان اختیار از کف می‌دهند. آنان در حالتی نامتعادل وسایل خانه و هرچه را که مورد علاقه داک است از بین می‌برند. داک برمی‌گردد. بهت‌زده به خانه نگاه می‌کند. صحنه‌ای که برای او تدارک دیده‌اند، بیش از هر چیز شبیه کودتا است. داک با خشونت همه را از خانه خود بیرون می‌کند و در این میان هازل بیش از همه سرخورده شده است. انگار او قرار بوده بانی انقلابی باشد که کودتا از آب درآمده است. ماجرا در تمام شهر می‌پیچد و از این پس اهالی راسته کنسروسازان با ساکنان قصر فلاپ هاوس به تلخی و سردی برخورد می‌کنند. هازل نمی‌تواند سنگینی این بار را تحمل کند. مردی که سال‌ها دست به هر کاری زده و خرابکاری بالا آورده تحمل این شرایط را ندارد. به‌دنبال راهی می‌گردد تا این جشن بزرگ را به جشنی بزرگ‌تر بدل کند. جرقه‌های این گردهمایی در پایین‌ترین سطوح «مونترو» زده می‌شود. هازل تصمیم می‌گیرد در روز تولد داک جشنی برپا کند. هازل در میان قهر و آشتی می‌خواهد روز تولد داک را از زیر زبانش درآورد. داک دم به تله نمی‌دهد و روز تولدش را اشتباه به هازل می‌گوید. همین اشتباه، مثل همه اشتباهات یا انحرافاتی که محرک انقلاب هستند محرک جشنی بزرگ می‌شود. اینک نوبت اصل فراتر از لذت فرا رسیده است. تجربه حدی که در تحریک و پاسخ‌های معمول نمی‌گنجد و مشارکتی همگانی را می‌طلبد. همان لذتی که در تغییرهای بنیانی هم‌چون انقلاب هست. هرکس کمک می‌کند تا در این جشن به‌نوعی مشارکت کند. جشنی که متعلق به همه است، گیرم به بهانه تولد داک و آن‌هم با اشتباهی فاحش در روز وقوع آن. استن‌بک بدون آن‌که از انقلاب و رهایی حرفی بزند، نشان می‌دهد اگر بستر لازم برای رهایی فراهم شود، تلنگری کافی است تا همه را گرد هم آورد. کار زیرکانه استن‌بک که به دل می‌نشیند این‌همانی‌کردن جشن بزرگ و انسانی با انقلاب است. انقلابی که به یک تجربه جدی منجر می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.