|

اقتصاد ایران از مشروطه تا اکنون

احمد سیف، محقق و استاد اقتصاد دانشگاه استافوردشایر انگلستان، گرچه سال‌هاست در ایران زندگی نمی‌کند، همواره نشان داده است که وقایع و تحولات سیاسی ایران را با حساسیت دنبال می‌کند. از او تعداد زیادی مقاله، ‌تألیف و ترجمه درباره اقتصاد و سیاست به زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده است. به‌تازگی گزیده‌ای از مصاحبه‌های سال‌های اخیرش به همت نشر کرگدن گردآوری و منتشر شده است. در این کتاب 9 مصاحبه از سیف گردآوری شده است. او در این مجموعه می‌کوشد تحلیلی کل‌نگرانه و ساختاری از اقتصاد ایران، از عصر مشروطه تا دوران کنونی عرضه کند؛ تحلیلی که ریشه در نگاه او به مقولاتی چون اقتصاد، سیاست، عدالت و مالکیت دارد؛ تحلیلی که به قول خودش برآمده از دغدغه‌مندی نسبت به ایران و تلاش برای فهم بهتر تنگناهاست. سیف در بخش اول کتاب، با ارائه تحلیلی طبقاتی از ایران در عصر مشروطه بیماری‌های اقتصاد ایران در قرن نوزدهم را برمی‌شمارد و نقش عواملی مانند استبداد و سرکوب سیاسی را بر مالکیت و انباشت سرمایه بررسی می‌کند. او معتقد است در ایران قرن نوزدهم وظایف و عملکرد دولت آسیایی کاملا معکوس شده است؛ نه فقط حکومت مرکزی برای تولید و بازتولید در کارهای عمومی سرمایه‌گذاری نکرد، بلکه از هیچ ترفندی برای کندکردن فرایند تولید و بازتولید نگذشت. در بخش بعدی نشان می‌دهد رضاشاه همان سیاست ناصرالدین‌شاهی را ادامه داد و تجددطلبی قلابی حکومت او نمی‌توانست پایدار باشد. در نظر او در دوره رضاشاه نه فقط با تجددطلبی سطحی و قلابی روبه‌رو بودیم، بلکه ناسیونالیسم رضاشاهی نیز از نوع ویژه‌ای بود که با سلطه امپریالیستی تناقضی نداشت. به گفته سیف، این نه‌فقط تجددطلبی نبود بلکه همخوان با آن با ناسیونالیسمی قلابی مواجه بودیم که مکمل تجددطلبی قلابی بود. در بخش بعدی، او شرح می‌دهد که چرا و چگونه در سه سال صدارت مصدق واردات کاهش و صادرات غیرنفتی افزایش یافت. در نظر او، اگر از شربودن مصدق می‌گویند واقعیت این است که حکمرانی مصدق برای الگوی خودکامگی و استبداد در ایران و سیاست اقتصادی تماما وابسته به منافع کشورها و شرکت‌های امپریالیستی به‌راستی یک «شر» بود. اگر مصدق را سرنگون نمی‌کردند ما ایرانی‌ها هم در عمل یاد می‌گرفتیم که به شیوه دیگری زندگی و رفتار کنیم. در ادامه، از اثرات سوء سیاست‌های تعدیل ساختاری و خصوصی‌سازی سخن می‌رود که طبق نسخه صندوق بین‌المللی پول در ایران اجرا شد. او برای بحران کنونی اقتصاد ایران هم دلایل کوتاه‌مدت قائل است و هم آن را پیامد مجموعه‌ای از تنگناهای تاریخی می‌داند که حتی به سال‌های قبل از انقلاب برمی‌گردد. او به دولت‌های نهم و دهم اشاره می‌کند و می‌گوید اگرچه در این دوران اقتصاد ایران به شکل بسیار بدی اداره شد، ولی ریشه بخشی از مصائب امروز ما به سال‌هایی بس دورتر برمی‌گردد. ازجمله عوامل مهم تاریخی که سیف بدان‌ها اشاره دارد، یکی پیدایش مناسبات و ساختار سرمایه‌داری در ایران از قرن نوزدهم است و دیگری تدوین و رشدنیافتن نهادهای لازم برای اداره یک اقتصاد سرمایه‌داری. او در بررسی رابطه اقتصاد بازار و دموکراسی استدلال می‌کند که نمی‌توان این دو را با هم یکی دانست. در بخش بعدی، سیف می‌کوشد عوامل پیدایش رکود تورمی را بررسی کند و اینکه چه نقدهایی بر راه‌حل اقتصاددانان جریان اصلی -نوکلاسیک‌ها- برای مقابله با این پدیده وارد است. سیاست‌های ارزی کشور بحث بعدی این کتاب است. سیف به‌خوبی نشان می‌دهد که اقتصاد ایران، برخلاف ادعای دولت‌مردان، در اقتصاد جهان اهمیت زیادی ندارد که بنا باشد تصمیم‌گیری‌ها بر اقتصاد جهانی تأثیر بگذارد. او وجه عمده تعامل ایران با اقتصاد جهان را نفت می‌داند که آن هم در مبادلات جهانی رقم چندان قابل‌توجهی نیست. سیف استدلال می‌کند که با توجه به شرایط حاکم بر اقتصاد جهان تنها حالتی که می‌توان دلار را کاملا حذف کرد این است که یا با دنیا کمتر مبادله داشته باشید یا در مسیر مبادلات تهاتری قدم بردارید که هزینه این کار بسیار زیاد است و به شما حق انتخاب زیادی نمی‌دهد. او به تجربه گذشته ایران با هند و چین اشاره می‌کند. خصوصی‌سازی در ایران و سرنوشت برخی بنگاه‌های اقتصادی خصوصی‌شده نیز از مباحث پایانی کتاب است. او به فاجعه خصوصی‌سازی در ایران می‌پردازد و تأکید دارد نباید این فاجعه را محدود به دوران احمدی‌نژاد دانست، چون دولت‌های هاشمی‌رفسنجانی و محمد خاتمی نیز در همان ریل حرکت کرده بودند. او چند نمونه از واگذاری‌ها را هم بررسی می‌کند که چطور به فاجعه ختم شد: کارخانه چینی البرز، مجتمع گوشت زیاران، شرکت هپکو و بانک پارسیان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.