گپی با بهروز غریبپور
اپرای عاشورا حلقه متصل به اپرای ایرانی ما
رضا آشفته: اُپرای عاشورا اثری که در فرانسه، لهستان، ایتالیا و در شهرهای تهران و شیراز به اجرا در آمده است، دیگر بار و این بار پس از چندین دوره اجرا در تالار فردوسی، محل دائمی اجرای اپراهای عروسکی، از ۱۱ تا ۱۳ مهر به اجرا درمیآید.«اُپرای عاشورا» نخستین اثری است که براساس تئوری احیای اپرای ملی بهروز غریبپور تولید و از سوی خود او نوشته، طراحی و کارگردانی شده است و با آهنگسازی بهزاد عبدی در سال ۱۳۸۷ به اجرا درآمده و آغازی است بر سایر اُپراهای عروسکی گروه تئاتر عروسکی آران: مولوی، حافظ، سعدی و خیام که به جای آواگری غربی، خواننده-بازیگران بر اساس ردیفهای آوازی ایرانی نقشها را ایفا میکنند.
چه اتفاقی در اپرای عاشورا میافتد که از آن بهعنوان اولین اپرای ملی یاد شده است؟ ما تا دوره قاجاریه و در تکیه دولت و به همراه اقدامی که امیرکبیر انجام داد، برای تنقیح و تفریح متون تعزیه و نهایتا رسیدن به 123 نسخه تعزیه عاری از خرافه توجهی هم داشتیم به اپرای ملی که از دل آیینهای ماه محرم و متصل به آیین سوگواری پیش از اسلام این خط ادامه داشته است. یعنی موسیقی ملی و اپرای ما ریشه در تعزیه دارد؟ تمام گمنامان تعزیه ایرانی سیر تحول تعزیه را روبهجلو آوردهاند و بعد از ترور ناصرالدین شاه حتی میبینیم که یک تعزیه نوشته و اجرا میشود به نام تعزیه شاه شهید که نشان میدهد تعزیهنویسان ما درباره مسائل تاریخی تنوعی در مضامین تعزیه نشان میدادند و برای همین تعزیه تیمور لنگ و شمس و مانند اینها نوشته شده است. این رشد تا قاجاریه بوده است؟ بله. تعزیه تا دوره قاجاریه با وجود همه وسواسها از سوی نیروهای مولد تعزیه مورد توجه قرار میگرفت و بههرحال در ماه محرم و صفر که اجرا میشد و حتی ماههای دیگر سال، با تنوع موضوعی همراه بود. پس از ممنوعیت تعزیه در دوره پهلوی اول این روال متوقف شد و مسئولان فرهنگی توجهی به این پیشینه 500ساله نمیکردند و به جای آن توجه ایشان به اپرای غربی بود و آن را در دستور کار قرار دادند. البته در همان زمان نیز برخی از هنرمندان مانند میرزاده عشقی که اپرای رستاخیز شهریاران را نوشت و چند اپرای دیگر، توجهش به موسیقی ایرانی بود و مثلا در لیبرتویش مینوشت اینجا به صورت دشتی اجرا شود و... با آنکه این لیبرتو به لحاظ داستانی ضعیف بود؛ اما در آن توجه به موسیقی ایرانی حائز اهمیت است و بعدها هم کلنل وزیری و دیگران که به دستگاههای موسیقی ایرانی و آواز ایرانی توجه میکنند و به اجرای اپرای غربی گوشه چشمی به اپرای آسیایی دارند که در آذربایجان حاجی بگاف شکل داده بود. این روال در پهلوی دوم هم ادامه داشت؟ بله. بعدها اپرای رودکی تأسیس شد که در آن همه اپراها غربی بود یا براساس همین شیوه غربی نوشته و اجرا میشد تا اینکه ما در گروه عروسکی آران به دنبال احیای میراث فرهنگی خودمان برآمدیم و اپرای عروسکی عاشورا سرآغاز این اپراها شد که با عناوین مولوی، حافظ، سعدی و خیام ادامه یافته است و در واقع در همه این اپراها به دنبال این بودیم که ارتباط گسستهشده را وصل کنیم که هم به لحاظ ساختاری و هم به لحاظ محتوایی چنین چیزی را هدف قرار دادهایم. چرا شما تعزیه را معادل با اپرا میدانید؟ باید بگویم که در تمام مکاتب اروپایی و آسیایی فصل مشترک با وجود تفاوتهای ژانری سه نکته است. نخست اینکه متن منظوم باشد. دوم اینکه موسیقی در سراسر اجرا وجود داشته باشد و سوم اینکه خواننده- بازیگران نقشها را ایفا کنند. این سه مؤلفه و سه امر مشترک در همه اپراها وجود دارد و در تعزیه هم هست. از لحاظ ساختار نمایشی چطور؟ در تعزیه گوشههایی به نام حرب (جنگ) هست که شاردن، یک پژوهشگر غربی با دیدن این گوشه مینویسد: وقتی تعزیهای در میدان نقش جهان اصفهان اجرا میشد، نزدیک به چند صد سوار در این حرب حضور داشتند و مثل یک جنگ واقعی با همدیگر میجنگیدند؛ اما بعد از پایان تعزیه حتی خون از دماغ کسی نمیآمد! ما در اپرای عروسکی رستم و سهراب و بعد همین اپرای عاشورا توانستهایم با آوردن اسبها چنین صحنهای را بسازیم. ساختار موسیقی کارتان در این اپراها چگونه است؟ زمانی که باید برای اپرای عاشورا آهنگسازی میشد، باید آهنگسازی را پیدا میکردم که با تعزیه هم آشنا میبود و من در اوکراین با بهزاد عبدی آشنا شدم که از این آشنایی برخوردار بود. بعد با استفاده از ارکستر سمفونیک ناسیونال اوکراین و خواندن خوانندههای ایرانی در ایران توانستیم این اپرا را بسازیم. تمام آنچه در موسیقی تعزیه هست، ما این آهنگسازی را انجام دادهایم. اجرایتان بارها در کشورهای خارجی اجرا شده است؟ اپرای عاشورا در فرانسه، ایتالیا و لهستان با استقبال فوقالعادهای همراه شد. برخی از شرقشناسان با دیدن این کار فکر میکردند قدمت این کار 500 ساله است. برای همین در حاشیه اجراها و سخنرانیهایم در آنجا توضیح میدادم که این اپرا را خوانندگان امروز خواندهاند و من آن را با عروسکهایم اجرائی کردهام. آنچه جامعه تئاتری و موسیقیدانهای ما فراموش کردهاند، این است که موسیقیدانهای گمنام تعزیه ما به جای اورتور اپرای غربی نوحهخوانی کردهاند و در اجرای اپرا و نقشهای اولیا نیز از پنجگاه، رهاوی و نوا استفاده کردهاند. همچنین حضرت عباس و شبیه حر در چهارگاه میخواندند. همچنین در دوره قاجاریه بحر طویل یک صنعت ادبی بود که شکل گرفت و از آن برای دیالوگنویسی اشقیا استفاده میشد که به جای آوازخوانی از شیوه اشتلمخوانی که همان رسیتاتیو اپرای غربی است، استفاده میشد. همچنین به جای عبدالله بن حسین، پسر امام حسین، نیز گوشه راک ساخته بودند که معروف شده بود به راک عبدالله. در تهران و شهرستانها امسال چقدر اجرا دارید؟ ما قبلا در شیراز آن را اجرا کردهایم، امسال هم سه شب در تهران و سپس سه شب در بابل مازندران آن را اجرا میکنیم و بعد احتمال دارد که طبق صحبتی که کردهایم، آن را چند شب دیگر نیز در باغ کتاب تهران به اجرا ببریم. ما همچنین در آذرماه براساس داستانک شیخ صنعان و دختر ترسا از منطقالطیر عطار اپرای عشق را در آذرماه اجرا خواهیم کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.