|

ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله

عبدالرضا سروقد مقدم.دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله سیدمحمد میرهاشمی.دانش‌آموخته مهندسی زلزله دانشگاه علم و صنعت ایران

این روزها در پی وقوع زلزله‌های شدید در استان کرمانشاه و نیز کرمان مفهوم ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله در متن جامعه زیاد شنیده می‌شود؛ اما ساختمان‌های مقاوم در برابر زلزله دارای چه خصوصیتی هستند و اصولا چگونه طراحی می‌شوند؟ در اوایل قرن بیستم و با پیشرفت علم و شناخت ماهیت زلزله عملا امکان طراحی و ساخت سازه‌های ایمن فراهم شد. به ‌طور کلی سازه‌های مقاوم و ایمن باید توانایی مقابله با نیروهايی را که در عمر مفید به آنها وارد می‌شود، داشته باشند. این نیروها ممکن است از نظر مقدار و جهت در برابر پارامتر زمان ثابت یا متغیر باشند. بر‌اساس‌این نیروهای وارد بر سازه‌ها به دو گروه استاتیکی و دینامیکی تقسیم‌بندی می‌شوند که به ترتیب در برابر زمان ثابت و متغیر هستند. به‌ طور مثال وزن خود سازه‌ها و نیز وزن المان‌های معماری یک نیروی استاتیکی بوده؛ اما اثر باد یک نیروی دینامیکی تلقی می‌شود. علم مهندسی زلزله به شناخت نیروهای ناشی از زلزله و نیز پاسخ سازه‌ها به این نیروها می‌پردازد. مطابق اصول مهندسی زلزله، اثر جنبش زمین بر ساختمان‌ها معادل نیرویی دینامیکی است که در تراز هر طبقه به سازه وارد می‌شود. نیرویی که مهندسان زلزله برای طراحی و محاسبات سازه‌ها استفاده می‌کنند، ضریبی از جرم ساختمان و شتاب ناشی از حرکت زمین است و البته ریشه در قانون دوم نیوتن دارد؛ بنابراین پارامتر مهم هر زمین‌لرزه که در طراحی سازه‌ها استفاده می‌شود، شتاب ناشی از زلزله است. بر‌اساس همین مفهوم اصولا خطرپذیری نواحی مختلف دنیا و مناطق پرخطر تعیین می‌‌شوند. مطابق استاندارد 2800 زلزله ایران که روند طراحی لرزه‌ای سازه‌ها را تعیین می‌کند، کل مناطق کشور به چهار گروه با خطر نسبی خیلی زیاد، زیاد، متوسط و کم تقسیم شده‌اند. بدیهی است مناطقی که نزدیک به گسل‌ها باشند، دارای خطر بیشتر بوده و جنبش زمین قادر است شتاب بیشتری در آنها تولید کند. با یک حساب سرانگشتی ساده می‌توان تحلیل کرد که ساختمان‌های سبک‌تر در مقایسه با ساختمان‌های سنگین‌تر نیروی زلزله کمتری را تجربه می‌کنند و سبک‌سازی می‌تواند به‌عنوان یک راهکار خوب برای کاهش نیروهای ناشی از زلزله مطرح باشد؛ اما آنچه برای مهندسان زلزله اهمیت دارد، صرفا سبک‌سازی نیست؛ بلکه توان مقابله سازه با این نیروهاست که سیستم دفاعی سازه در برابر زلزله تلقی می‌شود. طراحی لرزه‌ای ساختمان‌ها در برابر زلزله که منجر به ایجاد سازه‌های مقاوم در برابر زلزله می‌شود، شامل تحلیل و آنالیز نیروهای ناشی از زلزله و انتخاب بهینه‌ترین المان‌ها از حیث ابعاد، مصالح و مقاومت برای مقابله با این نیروهاست. استاندارد 2800 زلزله نیز راهنمای مهندسان در تخمین نیروها و نیز رفتارشناسی سازه‌ها در برابر زلزله است. آخرین پژوهش‌ها در علم مهندسی زلزله در دنیا و نیز کشور ما مبتنی بر طراحی سازه‌هایی است که نه‌فقط ایمنی جانی ساکنان را حین وقوع زلزله حفظ كند؛ بلکه پس از وقوع زلزله با تعمیرات بسیار‌بسیار جزئی و اندک بتوان آن را دوباره بهره‌برداری کرد. این سازه‌ها که اصطلاحا «سازه‌های تعمیرپذیر» نامیده می‌شوند، در حفظ منابع و ثروت ملی جامعه پس از وقوع زلزله نقش اساسی بازی خواهند کرد و امید است با همکاری سیاست‌گذاران حوزه مسکن به‌زودی وارد فرايند ساخت‌وساز کشور شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.