|

تأملی بر مجموعه‌شعر «بعدازظهرهای عطر و شانه و چتر»

از منظر خیال تا عرصه‌های واقعیت

محمود معتقدی

ناهید کبیری، شاعر، قصه‌نویس و مترجم، در تازه‌ترین مجموعه شعرش با عنوان «بعدازظهرهای عطر و شانه و چتر» بار دیگر با تلفیقی از رئالیسم و منظری از رمانتیسم اجتماعی چشم‌اندازی از فضاهای سیال و لغزنده زندگی زنانه و اشیای پیرامونش را به تجربه‌ای دیگر از سروده‌هایی تأمل‌برانگیز، به دنیای مخاطب نزدیک و نزدیک‌تر کرده است. شاعر در سایه‌روشن ظرفیت‌های شکل و معنا، نوعی از آشنازدایی و تجسدبخشیدن به اشیا را به ‌میان می‌آورد. گویی همانا نوعی خم‌شدن شاعر به درون لحظه‌هایی از زندگی و در پی آن به طرح‌ها و فضاهایی از شعریت از منظر فردیت و مدرنیسم است و جست‌وجو در احوالِ قرار و بی‌قراری‌های زنانه خود. زمانی هم به‌تصویر‌بخشیدن واقعیت و خیال را در کنار هم به روایت می‌نشاند. زبان معترض و گاه عاطفی، همواره خبر از نوعی شکست و گریز را به صحنه فرامی‌خواند.

ناهید کبیری از گسست رابطه‌ها به ‌شیوه‌هایی سمبولیک و شاید هم کمی دوردست‌تر سخن می‌گوید، به‌گونه‌ای که به ‌قول شاعر «این روح کلمات است که زیر دست‌وپاهامان زخمی می‌شوند». بی‌گمان چشم‌انداز ذهن و زبان شاعر همانا نشان‌دادن شکلی از رابطه‌های انسانی است که بطن زندگی را به تخیل نزدیک می‌کند. رخداد اساسی در این مجموعه بی‌شک طرح روایت‌های شاعرانه با رنگ‌وبوی فردیتی خاص در برابر موقعیت‌های لغزنده و شاید چندان هم ناگفته را می‌تواند در پی داشته باشد. شاعر برای پیونددادن و کشف اشیا، اغلب به بیرون از خود سفر می‌کند و چیزهایی از قبیل تداعی‌های آزادِ از گذشته تا امروز را پیش‌روی مخاطب قرار می‌دهد و از چشم‌انداز خیال‌انگیز و تصویر و ایجاد استعاره‌هایی دور و نزدیک، به صید لحظه‌هایی از کوچه تا خیابان و از طبیعت تا موقعیت‌هایی از دیدن تازه‌هایی در اینجا و آنجا سخن می‌گوید. شاعر پیوسته از موقعیتی به موقعیتی دیگر و از موضوعی به موضوع دیگر سفر می‌کند و این خود یک گردش و جست‌وجو در قلمرو زمان و مکان و آدم‌ها و اشیا را با خود دارد. به بخشی از شعر (با تورها و ترانه‌ها) اشاره می‌کنم: «ماه پیدا نیست/ از شب اما هزار سال می‌گذرد/ ماه پیدا نیست/ ستاره‌ها دانه‌دانه/ مشت‌مشت/ روی آب‌های مشوش کبود می‌نشینند/ و ماهی‌های کوچک قرمز را بد خواب می‌کنند/ ماه پیدا نیست/ تو در کدام ساحل بی‌نام پیاده شدی بی‌فرصتِ بوسه و/ بدرود/ تو در کدام؟». بی‌گمان در این فضاهای روایی شاعر از منظری به منظری دیگر به‌دنبال گمشده‌ای گرده عوض می‌کند. «بعدازظهرهای عطر و شانه و چتر» چشم‌اندازی از فصل رابطه‌هاست که شاعر با نوعی بهره‌گیری از فضایی مدرن گاه از زبان اول‌شخص، گاه از منظر سوم‌شخص و گاهی هم از زبان راوی کل بهره می‌گیرد. بی‌شک این مجموعه همچون پازل بزرگی هستی‌های پیدا و پنهان یک زندگی کم یا بیش عاشقانه را در پی دارد. شعر در گذار از همه دیده‌ها و ندیده‌ها از روایت‌هایی واقع‌گرایانه سخن می‌گوید که اعتراض همچنان در بطن آن حرف اول را می‌زند و از عواطف فردی تا خاستگاه‌های اجتماعی در کنار هم بسیاری از فضاهای شعر را به ‌نمایش می‌گذارد. از سوی دیگر عناصری از طبیعت و اشیا، در اینجا و آنجا به‌گونه پُررنگ‌تری دیده می‌شوند، اما از مقوله عشق و مرگ چندان صدایی شنیده نمی‌شود. ناهید کبیری مانند بسیاری از آثار پیشین خود، گویی یک خط مستقیم را در هم‌نشینی واژه‌هایش به تصویر می‌کشد و آن جست‌وجو در متن زندگی و دشواری‌های اجتماعی آن است که گاه با اندیشه‌های سیاسی و به‌خصوص جایگاه اجحاف زنانه به شکل‌های مختلف بازگو می‌شود. تاآنجاکه شاید بتوان گفت در بعضی لحظه‌ها شاعر از هم‌نوایی با فروغ و گاه شاملو به طرح و نشان‌دادن گوشه‌هایی از زندگی می‌پردازد: «خانه‌ام دورتر از اورست و آن‌سوتر از اطلس/ با زبانی که زبان من نیست/ نارنج می‌چیند و ترانه‌های غریب لیریک می‌خواند/ روزها با بوی قهوه و پهنای آفتاب/ انرژی خطوط قدم‌هایش را تیک‌وتاک/ تا سرعت منظم مترو به آن سوی شهر می‌برد/ و شب‌ها... (بخشی از شعرِ روزهای آخر دنیا) و دیگر اینکه شاعر در کشف لحظه‌ها، همواره از مکان و اشیا تا جغرافیا و تاریخ و سکوت‌ها و فصل‌ها و باران‌ها، به ‌شیوه خاصی در شعرش بهره می‌گیرد و به‌نوعی دست به حرکتی نشانه‌شناسانه می‌زند. البته گاه زبان شاعر به روایت داستانی نزدیک می‌شود و آن حس شاعرانگی را تا حدی کم‌رنگ می‌کند: «و بوی قهوه‌ام قدم بزند تا دریای انتهای خیابان/ تا موج‌های بی‌قرار/ که با شن‌های سفید و گوش‌ماهی‌ها/ معاشرت می‌کند...» (بخشی از شعرِ در تنهایی سرخ این پیراهن). در منظری دیگر شاعر با غربت و دنیای مهاجرت و آدم‌های تبعیدی در اینجا و آنجا رابطه و حسی مشترک و ملموس دارد. گویی همه‌چیز از پشت شیشه‌های خیس بارانی در سکوت و خاموشی می‌گذرد و «حسرتِ هیچ رابطه‌ای ورم نکرده باشد/ در بغضِ گره‌خورده‌ی گلویت...» (پشت جلد). ناهید کبیری در این مجموعه با ساختار زبانی و محتوایی یکسانی از آن پازل بزرگ بهره می‌گیرد و در این چشم‌انداز از جایگاه ذهن و زبان می‌توان گفت محوریت شعرها همواره در جهت روایت‌ها، تصویرگری‌ها، به‌کارگیری رئالیسم، رمانتیسم اجتماعی و فردیت‌گرایی در فضاهای عریان و پنهان، خود را به ‌نمایش می‌گذارد، اما در لحظه‌های تفرد چقدر می‌تواند مخاطب خود را به شعرهایش نزدیک و نزدیک‌تر کند؟ از سوی دیگر شاعر همواره از خلوت خود به‌ در‌می‌آید و در جهان بیرون نیز تأمل می‌کند. این‌گونه است که شعرهایش از نوساناتی در جهت فرم و محتوا برخوردار می‌شود که این همان شکار لحظه‌ها در دنیای بیرون است که برای شاعر جذابیتی جدی به‌همراه دارد. «ته‌مانده‌های رابطه‌اش را تف می‌کند/ زیر کفش‌های خشک گشادش/ و از روی پل‌های خط‌خطیِ کاغذی می‌گذرد/ می‌گذرد/ چرک‌تابِ خاطره‌هایش/ تا به خانه برسد نیمی از ماه/ در گلوی پنجره گیر کرده و/ خش‌خشِ شاخه‌های صنوبر از شکاف شکسته‌ شیشه/ سر به سکوتِ سردِ پنجره ساییده است...» (بخشی از شعر شب‌های مثلِ این). ناهید کبیری شاعری است که مدام می‌نویسد و تجربه می‌کند و در حوزه‌ شعر ویژ‌گی‌های فرمی و محتوایی دارد، او خوب به میدان آمده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.