میراث شوم رانتخواری رسانهای
غلامحسین دوانی- پژوهشگر اقتصادی
هفدهم مرداد هر سال به عنوان روز خبرنگار شناخته شده است و در این روز از خبرنگارانی که به مسئولیتهای حرفهای و اجتماعی پایبند بودهاند، قدردانی میشود. با تبریک روز خبرنگار به همه اهالی خبر از جمله خبرنگاران و روزنامهها و رسانههایی که رسالت حرفهای خود را انجام داده و میدهند، باید به مقابله با روزنامهها و رسانههایی بپردازیم که نقش مخربشان در سیاهکاریهای سیاسی-اقتصادی هویدا شده است. کجاست شهید حسن باقری افشرهای که خبرنگاری را در سنگرهای جبهههای جنگ برپا کرد تا مشاهده کند نوکیسگان خبرنگاری به سکویی برای پرتاب خود یا دیگران به منابع قدرت و پول تبدیل شدهاند و عملا علیه مردم قلمفرسایی میکنند. افشای ماجرای مؤسسه اعتباری ثامنالحجج و نقش مخرب برخی رسانهها و سلبریتیها در ایجاد شهرت کاذب برای این مؤسسه بر کسی پوشیده نیست. نگاهی به صفحات برخی روزینامهها نشان میدهد که همهروزه برخی افراد به عناوین مختلف در این روزینامهها به عنوان کارآفرین، مرد برتر صادرات، مدیر مشکلگشا و... معرفی میشوند و جالب آنکه در یک صفحه چند بانک و مؤسسه همزمان بهعنوان برتر و برترین معرفی میشوند؛ درحالیکه صنعت بانکداری
کشور ورشکسته شده و قاعدتا مدیران این صنعت باید پاسخگوی این ورشکستگی هم باشند!! اما امان از درآمد تبلیغات که چهها میکند. روزنامهای که خود را در جایگاه Financial times میبیند به رنگیننامههای تبلیغاتی تبدیل شده و بهنظر میرسد گردانندگان و پشتپرده این روزنامهها حتی یکبار روزنامه Financial times را تورق نکردهاند تا مشاهده کنند در این روزنامه حتی برجستهترین مدیران بنگاههای اقتصادی به عنوان برتر و برترین معرفی نمیشوند. اگر مراجع قضائی بتوانند اعترافات بنگاههای ورشکستهای که سالیان دراز به عنوان مؤسسه برتر و مدیر برتر معرفی شده بودند بهصورت علنی انتشار دهند آن وقت میتوان فهمید که پشت پرده رسانهای این مؤسسات کدام نشریات بودهاند! خبرنگاری که روزگاری به عنوان حرفهای مستقل و صدای مردم تلقی میشد، به ابزاری برای رسیدن به منافع اقتصادی و زدوبند سیاسی-اقتصادی تبدیل شده است و برخی کسانی که نام خود را به انگلیسی نمیتوانند بنویسند مقاله ترجمه میکنند! فراموش نکردهایم که از سالهای 1375 به بعد پدیده ناپاکی در روزنامههای اقتصادی بهصورت «باجافراز رسانهای» شکل گرفت که رسما از شرکتها باجخواهی کرده و
سرانجام برخی از آنها نیز به تباهی کشیده شد. تاریخ سیاسی-اقتصادی کشور شاهد حضور برجستگانی همچون تورج فرامرزمند، علیاکبر دهخدا (دخو)، بهمن احمدی امویی و منتقدانی مانند محمدعلی افراشته، عمران صالحی، علی دهباشی، ایرج گرگین، مرتضی مردیها، اردشیر محصص، محمود عنایت، مصطفی ایزدی، هوشنگ وزیری، کیومرث صابری (گلآقا) و دهها نفر دیگر بوده است که جای آنان را كساني گرفتهاند که عملا نقش عصا برای چلاقهای سیاسی-اقتصادی را بازی میکنند. شیوه کار این عصابهدستان در همه حوزههای خبرنگاری آن است که با برپایی جنجال رسانهای علیه این و آن شخص و نهاد، سرانجام به ترک مخاصمه با دریافت انعام و... خاتمه دهند. خبرنگاران به عنوان سفیران آگاهی همچنان که نیاز به حمایت مردمی دارند، در قبال مردم و افکار عامه مسئولیت نیز دارند. در واقع خبرنگاری یکی از دشوارترین مسئولیتهاست. خصوصیات فردی و شخصیتی خبرنگاران شامل کنجکاوی، پرسشگری، تیزبینی و نکتهسنجی، سریعالانتقالبودن، ضریب هوشی بالاتر از سطح جامعه (شامل هوش ژنتیک یا IQ و هوش هیجانی یا EQ)، خلاقیت، مسئولیتپذیری، فروتنی و پایبندی به اخلاق حرفهای بوده که تأثیر آن در اخبار مشاهده
میشود. مهمترین ویژگی «خبر» آن است که معنایی پردامنه داشته باشد و خبرنگار نیز حامل مفاهیم و مسئولیتهای سنگینی در قبال جامعه، تاریخ و وجدان خویش باشد. مهمترین ویژگی خبرنگار آن است که بتواند در چارچوب قوانین یا محدودیتهای احتمالی حرف خویش و صدای مردمش را بیان کند؛ به همین علت نتیجه کار یک خبرنگار میتواند تأثیر مستقیمی بر اذهان عامه و سرنوشت یک جامعه داشته باشد. مردم براساس اطلاعاتی که خبرنگار تهیه میکند، از اوضاع سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورشان آگاه میشوند و تحتتأثیر قرار میگیرند؛ به همین علت چنانچه خبرنگاری کارش را با دقت و مسئولیتپذیری انجام ندهد، میتواند افکار عامه را به بیراهه بکشاند. بنابراین جامعه همیشه خبرنگار را چشم بیدار خود میداند؛ زیرا خبرنگاران سنجشگر بسیاری از وقایع و رویدادها هستند که براساس آن، جامعه علاوهبر ارزیابی فعالیتهاي دولتمردان و مسئولان، از ضعفها و قوتهای خود و کشور آگاهی پیدا میکند. برخی از جامعهشناسان سیاسی بر این باورند که میزان آزادیهای فردی و اجتماعی را میتوان با ضرایب آزادی خبرنگاران و خبررسانی بهموقع، دقیق و روشن سنجید.
با وجود دستاوردهای مهم رسانههای کشور، کار خبرنگاری در ایران کمتر بهصورت حرفهای انجام میشود و اصول اولیه خبرنگاری از سوی بسیاری از رسانههای چاپی، صوتی، تصویری و دیجیتالی رعایت نمیشود. دقت و بیطرفی یکی از اصول مهم در کار خبرنگاری است، اما متأسفانه دیده شده است که بسیاری از رسانهها دقت و بیطرفی لازم را در نشر خبرها ندارند که این موضوع اساسا به مدیران و گردانندگان این رسانهها بازمیگردد که کمترین بازتاب اینگونه اخبار در نشریات سیاسی، اقتصادی و ورزشی کشور صورت گرفته و میگیرد. از سوی دیگر، خبرنگاران با چالشهای جدی مواجهاند؛ دسترسینداشتن به اطلاعات دقیق و موثق یکی از عمدهترین چالشها در برابر کار خبرنگاران، بهویژه ژورنالیسم تحقیقی است. با اجرای قانون انتشار و دسترسي آزاد اطلاعات، امیدواریها برای دسترسی به اطلاعات دقیق و فراهمشدن زمینه مناسب برای تهیه گزارشهای تحقیقی، افزایش یافته بود، اما متأسفانه هنوز این قانون به صورت درست عملی نمیشود. اگرچه تصویب قانون دسترسی به اطلاعات، یک گام مهم در تاریخ رسانههای کشور بود و تطبیق دقیق و درست آن، میتواند کار خبرنگاران را در راستای اطلاعرسانی
دقیق و موثق، کمک فراوان بکند. از مهمترین چالشهای حرفه خبرنگاری امنیت است؛ بهطوریکه جامعه موظف است امنیت جانی خبرنگاران را تأمین کند تا آنان بدون ترس و واهمه در هنگام تهیه خبر در معرض خطر قرار نگیرند. این موضوع حتی در دوران جنگ نیز به عنوان یک اصل اساسی پذیرفته شده بود، ولی متأسفانه عموما طرفهای درگیر جنگ خود را متعهد به حفظ جان خبرنگاران و مصوننگهداشتن آنها ندانسته و به همین دلیل خبرنگاری یکی از خطرناکترین شغلها تعریف شده است. این در حالی است که در نظامهای مردمسالار حفظ و حراست از امنیت سیاسی و جانی خبرنگاران از مهمترین ارکان حکمرانی تلقی میشود. از دیگر معضلات حرفه خبرنگاری، نداشتن مصونیت و ثبات شغلی است بهطوریکه وقتی یک خبرنگار کار را در رسانهای شروع میکند، هیچ اطمینانی وجود ندارد که بتواند به صورت دائمی یا درازمدت شغلش را در آن رسانه ادامه دهد. صاحبان رسانه در اکثر اوقات با خبرنگاران به صورت غیرحرفهای برخورد میکنند و هیچگونه اعتباری برای آنان قائل نبوده و آنان را صرفا ابزار خبری میدانند که هر وقت لازم بدانند، میتوانند یک خبرنگار را از کار برکنار کنند. بنابراین بسیاری از
خبرنگاران از ترس بیکاری به سیاستهای نادرست آن رسانهها و خردهفرمایشهای مدیران رسانهها تمکین میکنند تا حداقل منبع معیشتی خود را از دست ندهند. این نداشتن ثبات و امنیت شغلی، آینده خبرنگار را در حالت ابهام قرار داده و عملا مانع خلاقیت و کار حرفهای خبرنگار میشود. اگر رسانهها به عنوان رکن چهارم یک نظام دموکراتیک تلقی شوند حکومتها و دولتها موظفاند آزادی رسانهها و زمینه را برای رشد و فعالیت آنها فراهم کرده و مصونیت شغلی و جانی خبرنگاران را تضمین کنند. زیرا آگاهیدهی دقیق و شفاف درباره وضعیت کشور و مشکلات آن به شهروندان یکی از وظایف اصلی هر حکمرانی خوب است و این زمینه را فقط رسانهها میتوانند فراهم کنند. درصورتیکه رسانهها نتوانند به اطلاعات دقیق و شفاف دسترسی داشته باشند، شهروندان نیز از وضعیت کشور آگاه نخواهند شد. آگاهینداشتن شهروندان از کارکردهای دولت میتواند زمینه را برای فساد بیشتر مهیا کند؛ زیرا افکار عمومی به عنوان یک عامل فشار میتواند حکومت را وادار کند تا شفافیت را در عملکردش رعایت کند و از فساد دوری کند؛ در صورت غیاب این عامل، هیچ گزینه دیگری برای فشار بر دولتها و دولتمردان وجود
ندارد و ارابه فساد همچنان رو به جلو خواهد چرخید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.