اخلاق در فناوری اطلاعات
علیرضا ثقهالاسلامی. عضو هیئتعلمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)
سرآغاز مسائل، چالشها و نگرانیهای اخلاقی و اجتماعی ناشی از گسترش فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی به سالهای آغازین نیمه دوم قرن بیستم در ايالات متحده برمیگردد. در این سالها، نوربرت وینر با انتشار کتاب «استفاده انسان از موجودات انسانی: سایبرنتیک و جامعه» در چارچوب رابطه میان سیستمهای سایبری و جامعه، برای اولینبار به پیامدهای اجتماعی و اخلاقی ناشی از توسعه ابزارهای الکترومکانیکی و ماشینهای خودکار با قابلیت پردازش اطلاعات اشاره کرد. اين مسائل و چالشها در دهههای 1960 و 1970 به تهيه و تنظيم دورهای آموزشی با عنوان اخلاق رایانه در رشتههای علوم و مهندسی رایانه منجر شد. هنگام پیدایش اولیه رایانهها، بانکهای اطلاعاتی رایانهای، مرکز توجه به این مسائل اخلاقی بود. ذخيرهسازی اطلاعات شخصی در رایانهها، هراس از دسترسی غيرمجاز و سرقت دادهها موضوعات درخور تأملی شدند. سهولت در جمعآوری و کنترل اطلاعات شخصی در سامانههای اطلاعاتی و بهکارگيری آنها در مراکز حساس نظامی و درمانی به خاطر اعتمادپذيری و امنيت سامانههای یادشده، اين نگرانیها را افزايش میداد. در اواخر دهه 1980، ظهور ويروسها و نفوذگرها به این دغدغههای اخلاقی افزود. در اين دوران، اخلاق رایانه بهمثابه اخلاق حرفهای نزد مشاغل مرتبط با رایانش و متخصصان رایانه رشد و گسترش يافت. دستاورد نگرش حرفهای به اخلاق رایانه، توجه به چالشها و موضوعاتی را همراه داشت، از قبیل مسئوليتپذيری و پاسخگويي حرفهای، اعتمادپذيری و ايمنی سامانهها در مديريت ساخت و توليد پروژههای نرمافزاری و سامانههای اطلاعاتی و همچنين تهيه و تنظيم منشورها و آییننامههای اخلاق حرفهای برای مهندسان و متخصصان حوزه علوم و فنون رایانهای به منظور ارائه الگويي برای ارتقای رفتارهاي اخلاقی در فعاليتهای حرفهای و تخصصی. در این زمان، با تأکید بر موضوعات و مسائل اخلاقی ذکرشده، بهطور کلی این قلمروی اخلاقی را اخلاق رایانه نام نهادند. در دهه 1990 ظهور اينترنت و شبکه جهانی وب، به آگاهی بيشتر درباره عواقب اخلاقی و اجتماعی رایانهها و ارتباطات شبکهای و اینترنتی منجر شد؛ چراکه گسترش و نفوذ رایانهها در حيطههای فردی و اجتماعی فزونی یافته بود. در اين دهه اتصال به شبکههای محلی و سراسری آسانتر و رايجتر شد و مفهوم دنيای مجازی توجه عموم را به خود جلب كرد. اين دنيای جديد، دور از دسترس قوانين اجتماعی متعارف رشد کرد؛ آنچنان که افراد دارای هويتهايي مبهم بودند. فقدان هويت فيزيکی که به معنای ناشناختگی يا برخورداری از نام مستعار بود، دغدغههای تازهای حول موضوعاتی مانند هويت شخصی، رفتار و مسئوليت اجتماعی پديد آورد. فقدان نظارت و کنترل سياسی، حقوقی و فرهنگی در محیط اینترنت، مسائلی اخلاقی را درباره آزادی بيان، حفظ حريم شخصی و تنوع و تضاد فرهنگی آشکار كرد. در اين دوران، صرفا به مسائل اخلاق حرفهای نزد متخصصان رایانه پرداخته نشد، بلکه موضوعات و چالشهای فراگير اخلاقی در جامعه اطلاعاتی مدنظر قرار گرفت؛ ازاينرو، برخی انديشمندان این حوزه اخلاقی نوین را اخلاق سايبری ناميدند. چنين نگرشی به چالشهای اخلاقی در عصر اطلاعات، وجه ديگری نيز داشت و آن بررسی جامعهشناختی و رفتارشناختی افراد در این جامعه مجازی نوظهور بود. تمرکز اين رویکرد بهطور خاص بر شناسايي و تأثير مسائل اخلاقی نوين بر نهادها و گروههای اجتماعی، سياسی، اقتصادی، آموزشی و فرهنگی بود. به بيانی دیگر، از این منظر به رفتارهای اجتماعی و فردی افراد در جامعه اطلاعاتی و همچنین فقدان هويت فيزيکی اشخاص و ظهور هويت مجازی ايشان توجه شد. افزون بر اين، پيشرفت در فناوریهای رایانهای و اطلاعاتی مانند هوش مصنوعی و واقعيت مجازی در تعامل با انسان، سامانههای خبره و عاملهای هوشمند در تصميمگيریهای مرتبط با انسان و همچنين تعبیه ابزارهای رایانشی در بدن انسان باعث تشديد و تحريک مسائل اخلاقی دیگری حول فناوریهای رایانهای و اطلاعاتی شد. خلاصه آنکه تمام موارد فوق، ابعاد گوناگونی از مجموعه مسائل و چالشهای اخلاقی در عصر اطلاعات را بازنمایی میکند. ازاینرو، پس از گذشت بیش از نیمقرن، امروزه برای پوششدادن ابعاد متنوع چالشها و مسائل اخلاقی ناشی از رشد و توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات، حوزه تحقيقاتی و مطالعاتی اخلاق فناوری اطلاعات شکل گرفته است. اخلاق فناوری اطلاعات همچنان که مسائل و موضوعات اخلاق رایانه، اخلاق سايبر و اخلاق اینترنت را گرد هم میآورد، در نظر دارد به بررسی و مطالعه طيف گستردهای از چالشهای اخلاقی در عصر اطلاعات بپردازد؛ موضوعات و مسائلی از قبیل: مسئوليتپذيری حرفهای در مشاغل مرتبط با فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطاتی، اعتمادپذيری و ايمنی سامانههای اطلاعاتی، منشورهای اخلاقی، محرمانگی و ناشناختگی در فضای مجازی، مالکيت معنوی داراییهای دیجیتالی، حفظ حریم خصوصی و حریم اطلاعاتی افراد و در نهایت تأثير این فناوریها بر نهادها و گروههای اجتماعی، سياسی، اقتصادی و فرهنگی و هر آن چيزی که به منزله اشيا يا فرايندهای اطلاعاتی شناخته میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.