ارتباطات توپي؛ چگونه فوتبال مردم را همبسته ميکند
حبيبالله معظمي-پژوهشگر مطالعات فرهنگي رسانهاي
هنوز که هنوز است با اينکه چند روزي از شکست فوتبال ملي ما برابر اسپانيا، از ابرقدرتهاي فوتبال (تيمي که بازيکنانش براي ما دستنيافتني بودند و از دوردستها و از طريق تصوير تلويزيوني آنها را ميديدم، چه برسد به اينکه در برابرشان پا به توپ شويم و حتي آنها را مقهور خودمان کنیم) ميگذرد؛ اما اين شکست طعم شيريني دارد؛ طعم شيرين شکست ملي که همبستگي ملي آفريد.
آنچه بعد از دو بازي اخير تيم ملي فوتبال کشورمان در جام جهاني روسيه در فضاي جامعه ما ميگذرد، ناقل اين پيام است که اين ملت در جستوجوي چيزي است؛ سربرآوردن در ميان بزرگان دنيا. گويي اين، طلب ديرين اين ملت از تاريخ است. اين را بايد در کنار اين ديد که روحيه شرقي- ايراني به پديده فوتبال و غرورآفريني آن با لطافت و حسبارگي نزديک ميشود که فرق دارد با ديگراني که به برد و باختهاي ملي، ماشيني و حسابگرانه نگاه ميکنند. اما راز اين شکست شيرين و همبستگيساز در چيست؟ ما در شرايط سخت زندگي و تحت فشار خارجي به سر ميبريم. جداييها و فردگراييها و منفعت براي خودطلبيها هم در اين ميان سر برآوردهاند و بر ما مستولي شدهاند. در چنين شرايطي که بهشدت نيازمند همبستگي ملي هستيم و نيازمند يکپارچگي که در کنار هم و براي هم بايستيم، کاري که فوتبال ميکند و آن تجلي و تقويت اين همبستگي است، چيزي شبيه معجزه است؛ آن هم درست سر بزنگاه نياز ملي. فرشته فوتبال از راه ميرسد و دم مسيحايي اميد و نشاط و همبستگي را به سرتاسر ايرانزمين ميدمد. به اين خاطر ما قبل از آنکه به ديدار پرتغال برويم، نتيجه و اثر اجتماعي و انرژي خود را از آن براي همبستگي ملي گرفتهايم و بهره خود را از 2018 بردهايم. يک توپ، يک بازي و يک جام چه کرده است که ملتي را اينچنين از هر جنس کنار هم مينشاند و شريک يکديگر ميکند. گويي ملتي در دالانهاي ذهن خود مترصد و منتظر فرصتي بوده تا با طبع مشترک و آشتيجويانه و گريزان از حوزه سياست تفرقهانداز و بيرحم، کنار هم بنشينند. حضور بانشاط مردم بدون تمايزسازيهاي مصنوعي در عرصه اجتماع بعد از دو بازي اخير تيم ملي نشان داد که مردم ما نهتنها مثل همه جاي دنيا از فوتبال ملي لذت ميبرند؛ بلکه بيشتر از اين کارکرد، به رخدادي که آنها را به هم مرتبط و همبسته كند، سخت نيازمند است و به آن توجه نشان ميدهد و در جستوجوي چنين رخدادهايي با اين ويژگي مُصر است. ما در اين چند روز ديديم که فوتبال هم ميتواند نهتنها توليد غرور بلکه در کنار آن، توليد اميد هم بکند. ديدارهاي ما در جام جهاني فوتبال روسيه، امکاني بود که پرده از روي حوزههاي ديگر بگشايد که ميتواند غرور، اميد و همبستگي توليد کند و نشان دهد که حوزههاي ديگري هم وجود دارند که چنين کارکردي دارند؛ آن هم در روزهايي که نااميدي و جدايي از داخل و خارج به اين ملت پمپاژ ميشود؛ اما فوتبال را بهعنوان يک حوزه همبستگيساز، مولد اميد و غرور و بهویژه انرژيساز اجتماعي بايد به رسميت شناخت. همچنانکه درباره سينما و موسيقي و هنر و بسياري حوزههاي غيرسياسي اينچنين انتظار ميرود. مقولههايي مثل موفقيت فوتبالي فراگيرنده، جامع ملت است و بهشدت مشترکساز است. همچنين بهشدت ابرازکننده و تقويتکننده روحيه و نشاط و همبستگي ملي است؛ ابراز علاقهمندي ملي، علاقه به کشور و ميهن و تقويتکننده اين علاقه. موفقيتهاي فوتبالي از بهترين سنجههاي ميزان علاقهمندي ملت به کشورش است. و بالاخره اينکه؛ حکمراني موفق، حکمرانيای است که حوزه وفاقساز ملي و اجتماعي را متعدد و متنوع كند يا دستکم اينچنين حوزههايي را ببيند و عناصر مدرن وفاقساز اجتماعي را معدود نشمارد و ديگر عناصر را به رسميت بشناسد و ميدان عمل بدهد يا دستکم مانع آنها نشود. فوتبال ملي يکي از آنهاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.