شعار یا اعاده اموال نامشروع؟
پس از گذشت يكماه از مطرح شدن طرح«اعاده اموال نامشروع» در مجلس، اين طرح همچنان پا در هواست. تعدادی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در نیمه اسفندماه 1396 طرحی را با عنوان «اعاده اموال نامشروع مسئولان» تقدیم هیئترئیسه مجلس کردند؛ طرحی که چندان مورد استقبال مردم و کارشناسان قرار نگرفت. نظر دو کارشناس حوزه جامعهشناسی و اقتصاد را درباره این طرح جویا شدیم.
مرتضی عزتی عضو هیئت علمی دانشگاه تربیتمدرس طرح اعاده اموال نامشروع مسئولان که اخیرا در مجلس شورای اسلامی مطرح شده، از چند جنبه قابل بررسی است. 1- با وضعی که من در این طرح دیدهام، احتمال دارد به علت اینکه مستندات دقیق برای این کار خواسته نشده است، شورای نگهبان آن را رد کند. 2- در محتوای طرح این مسئله وجود دارد که مطالب خیلی شفاف و روشن نیست و اختیار زیادی به هیئتی که در این زمینه تصمیمگیری میکند، داده شده است و اینکار درستی نیست. اعلام کرده که «اموال به اندازه متعارف»، اما «متعارف» را چه کسی تعیین میکند؟ متعارف هیچ معیاری ندارد و این مسئله ممکن است بهشدت مشکلساز باشد و کار را سلیقهای کند. 3- بخش تصمیمگیری آن هیئت بهشدت جنبههای امنیتی پیدا کرده است. چنین کاری باید جنبه قضائی و حقوقی پیدا کند، نه امنیتی و سیاسی. ابعاد سیاسی آن باید بهشدت کاهش پیدا کند. 4- بخش سلیقهای آن باز هم شدت بیشتری پیدا کرده است، چون اعلام کردهاند که «اموال را بدهید»، اما از طرف دیگر معیاری برای تصمیمگیری در آن نیست. تقریبا طرحی بدون معیار، بدون شاخص و بدون قاعده است. بنابراین بهشدت به نظام اقتصادی و اجتماعی جامعه آسیب میزند. چنین چیزی بدون قاعده ضررش بسیار بیشتر از نفعش است. اگر نتوانیم قواعد بسیار منظم و دقیق و شفاف با معیار و شاخص دقیق در این طرح بیاوریم، زیان این طرح بیشتر خواهد بود. ظاهر این طرح شعاری است و خیلی به عمق مسئله نپرداخته است، بنابراین به نظر من نمیتوان انتظار داشت که آثار مثبت زیادی داشته باشد. اساس اینکه ما بخواهیم اموال نامشروع را بگیریم، بسیار خوب و مفید است و تمام قوانین ما نیز به سازمانهای نظارتی حقوقی و قوه قضائیه اجازه این کار را داده، اما اگر طرح قرار باشد کار مهمی انجام دهد، باید شفاف و روشن تفاوت خود را با طرحهای قبلی مشخص کند. واضح است هرکسی اموال نامشروع داشته باشد، طبق قانون اساسی و طبق سایر قوانین کشور، هم باید اموالش گرفته شود و هم مجازات شود. در این طرح چه چیز قانونمند و قاعدهمندی بیش از گذشته وجود دارد؟ بنابراین، از این بُعد مشکلساز خواهد بود و ابزاری برای سوءاستفاده عدهای خواهد شد. ما نیازمند شعار نیستیم، نیازمند تصویب قوانین کلی و شعاری و قوانینی که احساسات مردم را تحریک کند، نیستیم. نیازمند تقویت سیستم و نظام نظارتی و قانونی هستیم. اگر نمایندگان مجلس بهجای این طرح با ظاهر شعاری به تقویت قوانین موجود و روشنکردن حدها و شاخصها و معیارها میپرداختند، بهتر بود. همچنین بهتر بود قوه قضائیه را وادار میکردند به چنین پروندههایی با سرعت و دقت بیشتری رسیدگی کند.
امانالله قراییمقدم جامعهشناس و استاد دانشگاه طرحهایی مانند «طرح اعاده اموال نامشروع مسئولان» فقط برای روی کاغذ است. در همان اوایل انقلاب قانون «از کجا آوردهاید» را نیز داشتیم. از این نوع قوانین، هم در قبل و هم در این دوره، دهها بار تصویب شده، چون در دوره قاجار و در حکومتهای پیشین از این قبیل مسائل همیشه وجود داشته است. من به چنین طرحی کاملا بدبینم و امیدی ندارم. باید حاکمیت قانون وجود داشته باشد. چنین طرحی البته میتواند تأثیر روانی بر مردم بگذارد و بیتأثیر نیست، اما باید دید باور مردم چیست و مردم تا چه اندازه اعتماد دارند. همچنانکه جامعهشناسانی مانند فرانسیس فوکویاما، جرمی بنتام، جیمز کلمن و هنری جاکوب گفتهاند، اعتماد باید وجود داشته باشد. تا اعتماد به وجود نیاید و روابط همدلانه و انسجام مردم با مسئولان وجود نداشته باشد، چنین طرحهایی فایده ندارند، اما متأسفانه اعتماد عمودی (بین مردم و مسئولان) و اعتماد افقی (بین مردم) کم شده است. جامعه نیز حافظهای دارد و مکانیسمی که به حافظه خود مراجعه میکند و پرسشهایی در مورد اتفاقاتی که افتاده و خبرشان را شنیده است، برای خود مطرح میکند؛ پرسشهایی مانند اینکه «چه کسی بود که سهمیلیارد دزدید»، «چه کسی از بانک دزدید» و... . نمونهاش را در زلزله کرمانشاه دیدیم که مردم به کسانی که وجهه اجتماعی داشتند، مانند آقای دایی برای کمک به مناطق زلزلهزده پول دادند. اگر کارهایی مانند این طرح، تأثیری پابرجا نگذارد و به علت ضعیفبودن مشارکت مردم در آنها، نتیجهای نداشته باشد، اعتماد مردم باز هم ضعیفتر میشود. این طرح در صورتی میتواند مؤثر باشد که مردم آن را تجربه کنند و نتیجهاش را ببینند، اما من گمان نمیکنم مردم نتیجهای از آن ببینند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.