عطر دیور به مثابه اعتبار و امکان جنایت
محمدحسن خدایی
مدتهاست که تئاتر ایران در بازنمایی طبقات اجتماعی گرفتار بحران و لکنت است، چراکه این روزها مناسبات افراد جامعه دچار آشفتگی و عدم تعین است و رؤیتپذیرکردن مناسبات طبقاتیشان بیش از پیش دشوار. تئاتر «دیور» به نویسندگی هاله مشتاقینیا و ایدهپردازی و اجراگردانی آریان رضایی هم بهنوعی روایتگر این بحران رو به تزاید است. پزشکی مرفه به نام مهرداد کیان که بهنظر اقتدارگرا هم هست، با دختری از طبقات پایین ازدواج میکند و در نهایت قربانی این تصمیم شده و در یک اتفاق غیرمنتظره، به قتل میرسد؛ همان داستان پرتکرار شوهر ثروتمند، برادر غیرتمند و خواهر فراموشکار. تئاتر دیور بر این نکته اشاره دارد که تضادهای طبقاتی ازبینرفتنی نیستند و فاجعه در کمین است. پیش از این هاله مشتاقینیا در نمایشنامه تقدیربازان، رویکردی انتقادی نسبت به طبقه متوسط اتخاذ کرده بود؛ به مانند انبوهی از گفتارهای ریتوریک در باب فساد مردمان این طبقه و فرصتطلبی این سالها. تقدیربازان، روایت سه خانواده است گرفتار خیانت، دروغ و افزونخواهی. نقدی فرهنگی و البته ملهم از گرایشات روانشناسانه نسبت به افراد، بیتوجه به ساختارهای موجود جامعه. مردمانی گرفتار بورژوازی و در حال زوال. تئاتر دیور اگرچه منظر طبقاتی خود را گسترش داده، اما چندان از این دیدگاه محافظهکارانه منفک نشده و نقدی است معطوف مردمان خشونتورز کلانشهر تهران که مدام در دنیای مجازی، در پی بازنمایی خود از منظر دیگری بزرگند. حتی نام دیور بهعنوان یک برند معروف عطر، وجهی نمادین و طبقاتی یافته و در طول اجرا مانند سلاحی ویرانگر میتواند اعتبار کسب کند و جنایت بسازد. گروه اجرائی موضعی متکثرانه در قبال خود و تماشاگران اتخاذ کرده و تلاش میکند در طول اجرا با تماشاگران به تعامل بنشیند. تماشاگران در یک فرایند دموکراتیک، دعوت میشوند تا در قبال سرنوشت شخصیتها، مداخله کرده و نظر دهند، اما برخلاف این ژست دموکراتیک، تئاتر دیور به همان راهی میرود که از قبل برای آن طراحی شده. همان تقدیر محتوم که هیچ مداخلهای از پس تغییر آن برنمیآید. این ژست متکثرانه که با مشارکت تماشاگران همراه است، آنگاه از کار میافتد که ایدهپرداز/ اجراگردان، مانند نماینده عقل سلیم جامعه، مدام در روایت وقفه ایجاد کرده و تماشاگران را به مشارکت و حتی حضور در صحنه و ایفای نقش دعوت میکند، اما بار دیگر بیتوجه به این مشارکت و راهکارهای ارائهشده، همان منطق قبلی ادامه مییابد. ایدهپرداز/ اجراگر یادآور کارشناسان مجرب تلویزیون است که در باب مصائب زندگی نظر میدهند. از این منظر ما با اجرائی دوپاره روبهرو هستیم؛ فرم تئاتری و فرم تلویزیونی. دومی البته یادآور «خرد جمعی» یا همان روح جهان نئولیبرالی است؛ خرد جمعی در مقام نوعی از توهم کنشورزی و عاملیت دموکراتیک بیآنکه در انتها چیزی تغییر کند یا اتفاق دیگری رقم زده شود. این نوع مشارکتدادنها، از ساختارهای مسلط جامعه چشم میپوشند تا از تماشاگران بهشوقآمده از دعوت به مشارکت، راهکار طلب کنند. گویی با گوشسپردن به چند توصیه اخلاقی و دلبستن به چند راهکار روانشناسی مبتنیبر فرد، بتوان بر تضادهای طبقاتی غلبه کرد و نجات یافت، اما در نهایت قرار نیست تغییری حاصل شود و اصولا مشارکتدادن مخاطبان در یک فرایند ازپیشمقرر، نشان از بیباوری به عاملیت تماشاگران است. دیور آن زمان با خود و مخاطبان صادق خواهد بود که به پایان محتوم اجرای هر شب، تن نداده و امکان بازی، تخیل و بحرانیشدن را تا به انتها مهیا کند، اما محافظهکاری گروه اجرائی که از دل مناسبات مادی تولید تئاتر حرفهای این سالها برمیآید، این بخت را شوربختانه از کف میدهد. البته نبایست از آن تماشاگرانی غافل شد که وقتی بر صحنه حاضر میشوند، خلاقانه روایت را از ریخت میاندازند و شیطنت میکنند؛ همان لحظه شوقانگیز کمرمقشدن اقتدار گروه اجرائی. با سلاح آیرونی، بازیگوشی و حاشیهروی. باید دانست که تئاتر تعاملی به امر حادث و غیرمنتظره گشوده است و میتواند بر خود و سرنوشت ازپیشتعیینشدهاش بشورد. حتی میتواند از وسوسه تعاملیبودن دست شسته و به بحران اشاره کند. اینجا بحران همان تضاد طبقاتی و خشونتها و طردشدنهای مداوم است؛ اینکه سرمایهداری بر این تضادها بنا شده و مدام بازتولید میشود. در نهایت، وسوسه استفاده از تکنولوژی، این روزها در تمامی ابعاد زندگی قابل مشاهده است و گویا اجراهای تئاتری هم از این میل همگانی بینصیب نماندهاند. تئاتر دیور هم قسمتی از روایت خود را به فضای اینستاگرامی و امکانات آن اختصاص داده و اینجا هم بهنوعی در تمنای تعامل با تماشاگران است؛ با همان منطق قبلی تعاملکردن؛ تعاملی که بسیار شبیه زندگی واقعی افراد است؛ همان بازنمایی خود به میانجی فضای مجازی. تئاتر روزگاری در مقابل این حضور بیامان فضای مجازی از خود مقاومت نشان میداد، حال گویا با اجراهایی روبهرو هستیم که با این مجازیت ساخته شده و قرار است اجرا شوند و این البته از نتایج سحر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.