هشدار! مستعمره اطلاعاتی خواهیم شد
حامد اکبري. پژوهشگر سیاستگذاری دولت الکترونیک
سیاستهای کنترلی مبتنی بر اخذ مجوزهای مختلف در مراحل مختلف و گرهزدن خدمات به نظام پیچیده استعلامات، اولین و سطحپایینترین راهحلی است که میتوان برای اینگونه موضوعات اندیشید که موفقیت احتمالی آن محل تأمل جدی است. پس چه باید کرد؟ آیا بايد با اعمال فشارهای دولتی و امنیتی در ظرفیتهای توسعه کسبوکارها و ارائه خدمات بهتر و صرفهجوییها در ابعاد ملی اختلال ایجاد کرد یا اینکه اجازه دهیم فعالیتهایی بدون استانداردهای مختلف توسعه یافته و بستر وقوع اتفاقات ناامن، غیرقانونی و فراقانونی فراهم شود؟ سناریوهای محتمل در این فضا قابلپیشبینی است. همانطور که شرح شد، جلوگیری از توسعه کسبوکارها و خدمات سناریوی اول و رهاکردن فعالیتهای خدماتی و ایجاد بستر برای رشد بزهکاریهای احتمالی، سناریوی ثانویه خواهد بود. سناریوی دیگری که به احتمال قوی جامعه و کسبوکارها به سوی آنها خواهند رفت و به صورت طبیعی در محیط خدمات الکترونیکی رشد خواهد کرد، سرویسهای «پروفایلینگ» و «هویت دیجیتال» است که شرکتهای قدرتمند ارتباطی و نرمافزاری به آن خواهند پرداخت. مجموعههایی که به دلایل مختلف بتوانند سرویسهای پروفایلینگ و هویت دیجیتال را ارائه کنند در نقش تسهیلکننده و شتابدهنده و رابط بین اشخاص حقیقی و جامعه و کسبوکارها و خدمترسان مجازی و الکترونیکی، توانایی نقشآفرینی در این حوزه را خواهند داشت. کاملا قابل پیشبینی است که در غیاب ارائه سرویس پروفایلینگ و هویت دیجیتال قابل اعتماد در کشور، شرکتهایی مثل گوگل، فیسبوک، تلگرام و... خدمات پروفایلینگ را به کسبوکارها و جامعه ارائه دهند. تا اینجای کار را هم میتوان از نتایج خوب فضای جدید ایجادشده در کسبوکارهای مجازی دانست اما نکته قابل تأمل، آینده این اتفاقات خواهد بود! در کسبوکارهای خصوصی که بسیاری از اطلاعات بر مبنای خوداظهاری انجام میشود و از اهمیت چندان حقوقیاي مگر در شرایط ایجاد اتفاقات غیرقانونی برخوردار نیست، رویداد مهمی در حال شکلگیری است که سهل انگاری در سیاستگذاریهای مرتبط با آن، آینده جوامع و همچنین خود کسبوکارها و خدمات عمومی الکترونیک را به خطر میاندازد. خواننده محترم احتمالا کمابیش در جریان موضوع ارز مجازی «بیتکوین» هست که پرداختن به ابعاد و شرح فنی آن از وظیفه این یادداشت بیرون است. بیتکوین مستقل از سناریوی فوقالعاده خلاقانه و نبوغآمیز خود، در غیاب حضور و آمادگی نظام پولی و بانکی دنیا توسعه یافته است که در ابتدا به محملی برای استفاده بزهکاران و پولشوییهای کارتلهای قاچاق کالا و مواد مخدر قرار گرفت و قدرت یافت. ولی نفوذ آن در حلقهها و زنجیرههای حقوقی و قانونی جوامع، عملا کنترل آن را غیرممکن کرده است. امروزه بیتکوین و سایر ارزهای مجازی توسط بسیاری از کسبوکارهای قانونی پذیرفته میشود و عملا به بازارهای پولی و مالی دنیا و منطق بازار وارد شده یا به عبارت دیگر خود را به آنها تحمیل کرده است. علاوه بر اتفاقات پیچیدهای از جمله خلق پول بدون پشتوانه و ایجاد بستر پولشوییها و بزهکاریهای مالی که میتواند توسعه هم پیدا کند، پیشبینیناپذیربودن مدل توسعه آن در آینده است. مانند بیتکوین ظرفیت تأثیرگذاری جدی بر مناسبات ارزی در دنیا، تورم و هزاران فاکتور دیگر را پیدا کرده و عملا دست جامعه و حتی دولتها را برای اشراف و کنترل آن بسته است. چیزی شبیه به یک اعتیاد یا سرطان پیشرونده که در ابتدای کار نهچندان مشخص و نهچندان ناگوار و خطرناک مینماید. مبنای نظری این اتفاقات چندان پیچیده نیست. در واقع بشر در طول تاریخ خود بارها و بارها با این الگو خود را رشد داده و پیشرفت کرده است و آن عبارت از قرارداد اجتماعی است. انسانها در طول تاریخ قانون، پول، نظام قضائی و... را بر مبنای پذیرفتن همین قراردادها اختراع کرده و از آن برای رشد و توسعه و رفاه خود بهره بردهاند. نگارنده بر این باور است که امکان تکرار این اتفاق در موضوع پروفایلینگ و هویت مجازی میتواند بهمراتب از پول مجازی خطرناکتر باشد. پروفایلینگ که به هدف تسهیل حضور و فعالیت جامعه در فضای مجازی ایجاد خواهد شد و قدرت شرکتهایی که میتوانند اقدام به ارائه سرویسهای هویت مجازی کنند، همچنین شتاب توسعه ارائه خدمات الکترونیک در دنیا و نیاز روزافزون شرکتهای فعال در حوزه کسبوکارهای الکترونیکی همگی احتمال ایجاد سونامی هویتهای مجازی که هم دولتها، هم کسبوکارها و هم شهروندان را وابسته به خود کند، به شدت افزایش میدهند. وقتی در یک قرارداد نانوشته و پذیرفتهشده، هویت مجازی به رسمیت شناخته شود و به مدار خدمات عمومی وارد شود، درست شبیه ماجرای ورود بیتکوین به فعالیتهای قانونی، خدمات عمومی دولتها اتفاق خواهد افتاد. در واقع وقتی دولتها توان مقابله یا تأمین حجم بالایی از تقاضا برای دریافت خدمت خاصی را نداشته باشند و جامعه هم نتواند از آن خدمات صرفنظر كند و به آن اعتماد داشته باشد، جامعه به صورت طبیعی، تأمینکننده آن خدمت را توسعه خواهد داد و دولتها مجبورند آن خدمات را به رسمیت بشناسند. سناریوهای زیادی با همهگیرشدن خدمات پروفایلینگ مجازی قابل پیشبینی است و به دلیل ذات فعالیتهای دادهمحور و فناوریبنیان، سناریوهای محتمل بسیار زیادتری هم غیرقابل پیشبینی است که نمیتوان آنها را لزوما تهدیدآمیز دانست. ولی احتمال ایجاد فضای تاریک، سیاه و آبستن بزهکاری در آن زياد است. سناریوی مهمی که این یادداشت بهعنوان نتیجهگیری به آن میپردازد، ناظر بر عدم آمادگی اطلاعاتی و دادهای کشور و ظرفیت ارائه خدمات توسط شرکتهای معتبر بینالمللی است که مثل سایر تجارب این حوزه مانند پیامرسانها، شبکههای اجتماعی، سرویسهای پست الکترونیک، خدمات پزشکی الکترونیکی و ارزهای رمزنگاریشده و... منطقا با استقبال جامعه مواجه خواهد شد. آنها دیگر یک یا چند سرویس مشخص با زنجیره خدمات بسته نیستند و میتوانند مبنای توسعه بسیاری از فعالیتهای مبتنی بر هویتهای دیجیتال و مجازی، خدمات راستیآزمایی و احراز هویت در حوزههای خارج از فضای حقوقی کشور قرار بگیرند. بدیهی است بخش اعظم حوزه فناوریها و خدمات مبتنی بر وب، اپلیکیشنها را پوشش خواهد داد و عملا کشور مستعمره اطلاعاتی شرکتهای بزرگ بینالمللی خواهد شد! نگارنده بر این باور است که آینده پژوهشی و نظریهپردازی و سیاستگذاریهای فوری برای تعامل با توسعهدهندگان خدمات هویت دیجیتالی داخلی و بینالمللی از ضرورتهای امروز کشور است. لازم به هشدار است که سونامی احتمالی مذکور، منتظر آمادهشدن دولت برای مهار آن نخواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.