|

عربستان، آشنايي ناشناخته

سيدرضا موسوي‌نيا.عضو هيئت علمي دانشگاه علامه طباطبايي

تصورات و باورهاي بسياري از ايرانيان و حتي نخبگان از جامعه و حکومت عربستان سعودي مبتني بر مفروضاتي است که اين مفروضات نيازمند نقد و بازانديشي است. بخشي از اين مفروضات را مرور مي‌کنيم: حکومت عربستان مقبوليت و مشروعيت لازم را ندارد و بخش عمده‌اي از مردم عربستان از حکومت خود ناراضي هستند. آنها خواهان حکومتي دموکراتيک در عربستان هستند؛ اما حکومت سرکوبگر اجازه هيچ‌گونه جنبش اعتراضي‌ای به آنها نمي‌دهد. بقاي حکومت عربستان در گرو فروش نفت و دلارهاي نفتي است. آنها با دلارهاي نفتي، امنيت خود را به آمريكا گره زده‌اند؛ بنابراين براي حفظ اتحاد دائمي خود با دولتمردان آمريكا، بخشي از دلارهاي نفتي را خرج واردات سلاح از آمريكا مي‌کنند و بخش ديگر را به شکلي ناعادلانه ميان مردم و عمدتا شاهزادگان توزيع مي‌کنند. با توجه به کهولت سن ملک سلمان و حصر مقرن بن‌عبدالعزيز (کوچک‌ترين فرزند ملک عبدالعزيز)، حکومت عربستان وارد بحران جانشيني خواهد شد. به‌زودي با مرگ ملک سلمان، نسل دوم خاندان سعودي وارد منازعه قدرت با يکديگر خواهند شد و از سويي ديگر، آل‌شيخ و بنيادگرايان وهابي نيز با نسل دوم حکومت دچار چالش ايدئولوژيک و بحران تقسيم قدرت مي‌شوند. واقعيت‌های جاري در جامعه عربستان و رفتارهاي نسل جوان به‌قدرت‌رسيده در حکومت اين کشور، اين مفروضات و تصورات را ابطال مي‌کند. از‌اين‌رو، ضروري است تا اين مفروضات کليشه‌اي را به بحث و نقد مجدد گذاشت. آنچه اين مفروضات را در معرض ابطال قرار مي‌دهد، شواهد زير است: عربستان، کشوري قبيله‌محور است و هنوز سران قبایل، نقش واسطه‌گري و ريش‌سفيدي ميان طايفه‌هاي خود و حکومت را عهده‌دار هستند. حکومت نيز از طريق سران قبایل و توزيع نسبي ثروت، قدرت و نفوذ، خود را مانند سلسله اعصاب يک بدن به دورترين نقاط اعمال مي‌کند. رفتار حکومت عربستان ثابت کرده است اين حکومت عملا اقليت شيعه را شهروندان درجه‌دو مي‌داند، از‌اين‌رو ثروت را ناعادلانه ميان سني‌ها و شيعيان توزيع مي‌کند و اجازه ايجاد فقر مطلق ميان شعيان را نمي‌دهد. بسياري از جامعه‌شناسان متخصص در حوزه عربستان، معتقدند براي نسل جوان و تحصيل‌کرده عربستان (که بيشترين سفر به کشورهاي غربي را در ميان کشورهاي منطقه دارند)، کارآمدي حکومت اهميت بيشتري از دموکراسي دارد. اين رضايتمندي ميان نسل جوان عربستان با توجه به انقلاب ارتباطات در فضاي مجازي و سفرهاي پرتعداد آنها به کشورهاي غربي محل تأمل جدي است. ناامني، کابوس بزرگ مردم عربستان است. بخش عمده‌اي از تسري‌نیافتن بهار عربي به عربستان، ناشي از اين خصلت جامعه‌شناختي مردم عربستان است. آنها آسايش و رفاه خود را با چيز ديگري عوض نمي‌کنند. مطالبه عمده نخبگان دانشگاهي و نسل جوان عربستان از حکومت، آزادي‌هاي اجتماعي است. اگرچه اين آزادي اجتماعي از منظر آينده‌پژوهي، مقدمه آزادي‌طلبي سياسي و مشارکت سياسي خواهد بود؛ اما با توجه به پيشران‌هاي موجود در جامعه عربستان، اين آينده بيش از آنکه آينده‌اي محتمل باشد، آينده‌اي باورپذير است که داراي نشانه‌ها و پيشران‌هاي بسيار ضعيفی است. برخلاف تصور رايج، حيات و ممات عربستان در گرو فروش نفت نيست. نفت براي حکومت عربستان ابزاري قدرتمند محسوب مي‌شود. سرمايه‌گذاري اين کشور در پتروشيمي و رتبه هشتم عربستان در اين صنعت، سرمايه‌گذاري در تکنولوژي، سرمايه‌گذاري مالي در نهادهاي مالي بين‌المللي و... به گونه‌اي طراحي شده که اين کشور در صورت قطع صادرات نفتي، تا 10 سال مي‌تواند به بقای خود ادامه دهد و بحران‌هاي داخلي را مديريت کند. رهبران جوان عربستان عمدتا تحصيل‌کرده‌هاي دانشگاه‌هاي معتبر بين‌المللي هستند. آنها به يک يا دو زبان بين‌المللي مسلط هستند و به‌شدت راه‌هاي نفوذ در کشورهاي قدرتمند دنيا به‌ويژه آمريكا و لابي‌گري را آموخته‌اند. وزير خارجه عربستان با قدرت لابي‌گري خود موفق شد ترامپ را بر سر بزرگ‌ترين فروش تسليحاتي قرن 21 بنشاند و از طريق اين قرارداد زمينه‌هاي انتقال تکنولوژي و بسترهاي سرمايه‌گذاري خارجي را فراهم کند. نسل جوان به‌قدرت‌رسيده در عربستان، با اصلاحات اجتماعي، سکولاريزه‌کردن جامعه را با سرعت بيشتري از گذشته به پيش مي‌برند. بنيادگرايان مذهبي در عربستان منتقد اين وضعيت هستند؛ اما با توجه به ويژگي‌هاي ايدئولوژي وهابيت، اين رويکرد انتقادي به تقابل با حکومت تبديل نخواهد شد. رهبران مذهبي در عربستان با توجه به ويژگي‌هاي نسل جوان، بيشتر نگران بقای خود هستند. حکومت عربستان سرنخ امنيتي خود را به‌طور کامل به آمريكا نداده است. سياست خارجي عربستان در پنج سال اخير به سمت تنوع‌بخشي و کاهش وابستگي امنيتي به آمريكا سير مي‌کند. آنها پس از بهار عربي، نگران‌اند مبادا مانند حسني مبارک، بن‌علي و قذافي پشت درهاي کاخ سفيد بمانند و قرباني منافع جهاني و منطقه‌اي آمريكا شوند. گسترش رابطه عربستان با چين و کشورهاي اروپايي، تقويت رابطه با روسيه در حوزه‌هاي مختلف و گسترش روابط پنهان با اسرائيل، از نشانه‌هاي تنوع‌بخشي سياست خارجي عربستان است. با توجه به همسايگي دائمي ايران با عربستان و رقابت‌هاي سنتي اين دو کشور در حوزه‌هاي سياسي، اقتصادي، ايدئولوژيک و استراتژيک، ضروري است مفروضات کليشه‌اي موجود درباره عربستان به‌طور دائمي در معرض نقد و بررسي قرار گيرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.