|

جامعه باید به لحظات جوشش برگردد

سارا شریعتی در همایش «خوانش انتقادی جامعه‌شناسی دورکیم و مسائل جامعه ایران»: امروز در شرایطی که گفته می‌شود سیطره فرد‌گرایی، قهرمان و شخصیت‌هاست باید دید صحبت از نظریه‌پرداز نظم اجتماعی (دورکیم) به چه معناست؟ آیا این نشان از اشکال در جامعه ما نیست؟ فراخوان به متفکری که به اندیشه و با سنت اجتماعی شناخته می‌شود، در ایران اهمیت دارد چون به نظر می‌رسد سنت جامعه‌شناسی دورکیمی در ایران شناخته‌شده نیست. نخستین کتاب کلاسیک جامعه‌شناسی دورکیم با عنوان «قواعد روش جامعه‌شناسی» در سال 1343 ترجمه شده است. بعد از انقلاب اسلامی جامعه‌شناسی آنگلوساکسونی غالب شد و سنت جامعه‌شناسی دورکیمی ادامه پیدا نکرد. مسأله تغییر و تحول اجتماعی برای من مهم بوده است. حال باید دید، دیدگاه دورکیم درباره تغییر اجتماعی چیست؟ نظریه غلیان اجتماعی مربوط به دوره انقلابی است و دورکیم در کتابش آن را طرح می‌کند. ما وقتی از تغییر اجتماعی صحبت می‌کنیم مسأله مارکسیستی را بیان می‌کنیم چرا که دورکیم نظریه‌پرداز نظم اجتماعی است. برخی می‌گویند کتاب «صور بنياني حیات دینی» دورکیم نقط عطفی در دیدگاه‌های اوست. این کتاب در سال 1983 در ایران ترجمه شده و به عنوان منبعی برای جامعه‌شناسان دین شناخته‌ شده و کتابی است که در جامعه‌شناسی عمومی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. در این کتاب با اشاره به جوامع استرالیایی بیان می‌شود که در این جوامع دو مرحله طی می‌شود؛ نخست مرحله‌ای است که انسان‌ها در آن زندگی عادی دارند و به امور پراکنده خود می‌پردازند، در این حالت دورکیم می‌گوید افراد دچار خمودگی‌ می‌شوند. اما مرحله دوم، زمانی است که مردم دور هم جمع می‌شوند و از تجمیع وجدان‌ها در کنار یکدیگر احساس جوشش به وجود می‌آید. دورکیم برای این حالت از واژه «سنتز‌شی» استفاده می‌کند. در این دوره اعمال قهرمانانه انجام می‌شود و گاهی بی‌آزارترین فرد می‌تواند به یک قهرمان یا جلاد تبدیل شود. دورکیم از جوشان به عنوان لحظه‌های انسان‌ساز یاد می‌کند. قابل‌توجه است که در این نظریه دورکیم سهمی از برکسون و حیات دینی او دیده می‌شود. چرا دورکیم در اواخر عمرش نظریه‌ای انقلابی ارائه می‌دهد؟ او در شرایطی این نظریه را ارائه می‌کند که 30 سال است لائیسیته اجرا شده است اما به گفته او بشریت در سرمای اخلاقی به سر می‌برد و اخلاق مدنی جواب نداده و جامعه در فضای پراکندگی است. حال باید دید آیا این نظریه در جامعه‌ای که 40 سال پیش تجربه یک انقلاب سیاسی را از سر گذارنده و هنوز و همچنان در تجربه زیسته آن قرار دارد، چگونه می‌تواند بازخوانی می‌شود؟ این جامعه به سمت نقد انقلاب دوران جوشش می‌رود و از عقلانیت حرف می‌زند و از تئوری‌های غلیانی و جوشانی فاصله می‌گیرد. نتیجه‌اش این می‌شود که وارد دوره‌ای می‌شود که جامعه توده‌ای را نقد می‌کند. نتیجه این گفتمان این شده که امروز بسیاری از جامعه‌شناسان ایرانی از نابسامانی اخلاقی سخن می‌گویند. این جامعه امروز نیاز دارد تا بار دیگر به لحظات جوشش برگردد. دورکیم می‌گوید شرط این برگشت چیست. او می‌گوید برای آنکه جامعه بتواند به خودش آگاهی یابد و آفرینش‌گر باشد، شرطش داشتن آرمان است. امروز ما مرحله اول جوشان اجتماعی را گذرانده‌ایم و در نقد غلیان اجتماعی هستیم و وارد یک دوره جدیدی شدیم که با بازسازی جامعه و فراخوان و متفکران جامعه و آرمان‌خواهی جامعه ممکن می‌شود. منبع: ایبنا

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.