آنجا که انسان از جان خود سیر میشود
کریم مجتهدی: از مهمترین و معروفترین آثاری که در زمینه «خودکشی» نوشته شده از امیل دورکیم، استاد بزرگ جامعهشناسی در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است که بعد از آگوست کنت بهنوعی بنیانگذار جامعهشناسی مکتب فرانسه محسوب میشود. آگوست کنت جامعهشناسی را به طبقه «علوم» وارد کرد و درعوض، روانشناسی را از این طبقه حذف کرد؛ چراکه معتقد بود مسائل روانشناختی در ذیل جامعهشناسی قابل بررسیاند و مسائل روانشناختی قائم به ذات خود نیستند. به بیان دیگر، او روانشناسی را تابعی از جامعهشناسی تلقی میکند. دورکیم هم، جامعهشناسی را علمی مستقل و معتبر معرفی میکند. به زعم دورکیم، در مکتب روانشناسی، تمام حالات فکری و تصورات ما، امیال و آرمانهای ما، امور فردی و شخصی محسوب نمیشوند، بلکه کل این امور صرفا اجتماعیاند و بهعنوان «پدیدارهای اجتماعی» مورد بررسی قرار میگیرند. دورکیم در کتاب خود با عنوان «خودکشی» بیان میکند که تصمیم به خودکشی صرفا فردی و شخصی نیست بلکه عامل خارجی و اجتماعی هم دارد. درواقع «شرایط خاص اجتماعی» شخص را وادار به چنین تصمیمی میکند و تصمیم به خودکشی زمانی بروز مییابد که فرد احساس کند نمیتواند در جامعه مؤثر باشد یا کار مؤثری انجام دهد و احساس میکند بهعنوان فردی «بیگانه» به حاشیه رانده شده است! در پی بهوجودآمدن «احساس بیگانگی» نسبت به جامعه، فرد بهتدریج ممکن است به فکر ازبینبردن خود بیفتد. البته این نکته را نباید از نظر دور داشت که رابطه علی و معلولی در مسائل انسانی بههیچوجه ضرورتی از نوع علوم طبیعت چون فیزیک یا شیمی ندارد. این علل، ما را با نوعی احتمال روبهرو میکند و نمیتوان به آنها قطعیت داد، ولی میتوان گفت که به احتمال مقرونبهیقین اگر چنین علتی پیدا شود ممکن است پیامدهای اینچنینی نیز از آن ناشی شود. شخص در شرایط خاص اجتماعی مستعد انجام کاری میشود که ممکن است به نابودی خود او منجر شود. دورکیم مسئله «خودکشی» را با استفاده از علم آمار در کشورهای مختلف مورد مطالعه قرار داده است که نشان میدهد در جامعهای که همکاری و همیاری مراعات نمیشود، تعداد افرادی که از جان خود سیر میشوند، بیشازپیش افزایش مییابد. و این امر بدین معناست که «سلامت جسمی و روحی فرد» رابطه نزدیکی با «سلامت بنیادی جامعه» دارد. در این مورد میتوانیم به نمایشنامه آرتور میلر اشاره کنیم. میلر در نمایشنامه «مرگ فروشنده» همین مطلب را به تصویر کشیده است. آن مرد فروشنده در ابتدای نمایش بهعنوان یک فرد سعادتمند و محبوب در دل خانواده معرفی میشود. او با زن و دو پسر خود رفتار صمیمانه دارد و میتوان کاملا از انسجام و همیاری افراد آن خانواده سخن گفت. اما بعد از سالها وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه تحول پیدا میکند و اجناسی که او برای فروش میآورد دیگر لازم به نظر نمیرسند و کمکم نهفقط روحیه او عوض میشود، بلکه رفتارش نیز با دیگر اعضای خانواده تغییر میکند. بهتدریج بحران روحی او برملا و مسلم میشود و سرانجام او خود را در یک حادثه اتومبیل از بین میبرد. این نمایشنامه، مدارج بطئی تغییرات جامعه را با تغییرات روانی این مرد بازاریاب همسو و ترسیم میکند. البته، در تمام موارد خودکشی نمیتوان با جامعهشناسانی چون کنت و دورکیم موافق بود. چراکه میتوان نمونههایی آورد که «تعلیم و تربیت» و «آگاهی فرهنگی» میتوانند در جلوگیری از تصمیم خودکشی مؤثر باشند. در میان جانداران فقط انسان است که به فکر خودکشی میافتد، حیوانات نهتنها دچار چنین حالتی نمیشوند، بلکه اکثر آنها جز حفظ زندگی خود و زادوولد، رفتار دیگری از خود بروز نمیدهند. درواقع «زندگی» چه برای حیوان و چه نزد انسان، صرفا صیانت ذات است که معمولا به کوششی برای حفظ زندگی تعبیر میشود. بااینحال انسان ممکن است در شرایط خاصی، از این کوشش منصرف شود و به نابودی خودخواسته تصمیم بگیرد. البته حیوانات به معنای انسان خودکشی نمیکنند، ولی دیده شده موقعی که یک حیوان نیروی جسمانی خود را از دست میدهد یا ناخوش میشود، تسلیم مرگ میشود، بدون اینکه تصوری از آن داشته باشد. در دورههای گذشته، برخی از فلاسفه رواقیمسلک یونانی و رومی که «امیال» را تابع «اراده» و اراده را تابع «عقل» میکردند، چنین نظر دادهاند که انسان برای حفظ شأن و عزت خود، خاصه در مقابل دشمن و برای اینکه خار و زبون نشود، میتواند دست به خودکشی بزند. این رسم در ژاپن دوره قدیم نیز رایج بوده است. اما در دورههای جدیدتر شاهد بودهایم که برخی از ناخدایان در موقعیت غرقشدن کشتی خود، برای اثبات عزت و لیاقتشان، حاضر نشدهاند جان خود را نجات دهند و یا زمانی اقدام به این کار کردهاند که پیش از آن، دیگر سرنشینان کشتیشان را نجات داده باشند. بنابراین در دورههای مختلف و در فرهنگها و جهانبینیهای گوناگون، نگاه به پدیده خودکشی و علل آن، متفاوت بوده است؛ همانطور که ما در این یادداشت کوتاه سعی کردیم برخی از این نگاهها را روایت کنیم. منبع: ایرانآنلاین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.