«مسئله کرد» نقطه عطف بحران سوریه
افشین غلامی: در حالی هشتمین روز از حمله ترکیه به خاک سوریه و کانتون کردنشین عفرین سپری میشود که بازیگران مهم عرصه سوریه هرکدام با نوعی از «اظهارات منعطفانه» نتوانستند یا نخواستهاند که اقدام نظامی ترکیه در خاک سوریه را کنترل کنند. اما چه عواملی میتواند در پشت پرده این کنش بازیگران تأثیرگذار باشد و اساسا ساختار سیاسی و پیچیده تفاوت منافع در عرصه نظام بینالملل تا چه اندازه طرفین را در برابر یکدیگر به همگرایی میرساند. بعد از سپریشدن هفت سال از این جنگ خانمانسوز چندملیتی در سوریه، همه جریانها بر سر موضوعی به «جبر انتخاب» رسیدهاند. درواقع میتوان گفت جبر انتخاب امروز سوریه و نقطهعطف سیاستورزی همه جریانها «مسئله کرد» است؛ مسئلهای که ترکیه را مجبور به تغییر پارادایم «سرنگونی اسد به قبول اسد» به شرطها و شروطها کرد. درواقع چرخش استراتژیک رجب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، حول موضوع «احساس ایجاد خطر» شکل گرفت و این احساس خطر، همان «قدرتگیری کردی» در جنوب ترکیه و در شمال سوریه تحت قیادت یک استاتوی دموکراتیک بود؛ بنابراین او شرط قبول اسد را در ازای مدیریت جریان کردی پذیرفت. بعد از آنکه کردها توانستند از دل «نبرد کوبانی» آمریکا را وارد معادله زمینی سوریه کنند، همه ورقها برگشت و بهجای اسد، کردها به دشمن درجه یک اردوغان تبدیل شدند. در طرف دیگر با بالاگرفتن دعوای آمریکا و ترکیه بر سر کمک ایالات متحده به کردها، روابط دو طرف به تیرگی گرایید و آرامآرام با نزدیکشدن ترکیه به روسیه رابطه کردها و روسیه مخدوش شد که نمود آن را در مذاکرات آستانه میتوان دید. اساسا مذاکرات آستانه و توافقات (ایران، روسیه و ترکیه) برای این منظور انجام گرفت تا با کمکردن نفوذ آمریکا در سوریه و تعیینتکلیف گروههای تندرو در ادلب، طرفین به رضایت برسند و اردوغان هم با تسویهحساب با کردها، از تشکیل کریدور کردی در شمال سوریه جلوگیری کند. در سوی دیگر میدان ایران قرار دارد. ایران از طرفی نگران حضور آمریکا در شرق فرات است چراکه ممکن است در اجرائیشدن «کریدور مقاومت» که از تهران به دریای مدیترانه وصل میشود و دسترسی به اسرائیل و آبهای آزاد را آسان میکند، خللی وارد کند و از طرف دیگر نگران حضور نظامی ترکیه در خاک سوریه است. تا قبل از آمدن آمریکا به سوریه، شکلگیری یک استاتوی کردی در شمال سوریه برای ایران خطری نبود و به صورت ضمنی ایران آن را پذیرفته بود و حتی به صورت پراکنده رسانههای ایرانی نبرد کردها با اسلامگرایان تندرو را پوشش میدادند، بنابراین ایران کردها را نقطه خطر خود نمیدانست، بلکه برعکس آنها را نوعی موازنه در برابر زیادهخواهیهای اردوغان محسوب میکرد. اما ورود آمریکا به ماجرا منجر به حساسیت ایران و افزایش نگرانیها شد، به نحوی که حاضر به پذیرش نشست آستانه شد. برخی از وجود یک «معامله بزرگ» خبر میدهند که طرفها در مذاکرات آستانه به این توافق رسیدهاند که در ازای دادن ادلب به دولت سوریه، عفرین به اردوغان داده شود. اما به عقیده بنده، این موضوع نمیتواند چندان محتمل باشد، چراکه ادلب در محاصره ارتش سوریه و روسیه قرار دارد. درحالحاضر برای ترکیه هیچچیز به اندازه شکست کردها اهمیت ندارد و برای روسیه عقبراندن آمریکا، پایان جنگ، بازگشت سربازان و شروع تجارت با سوریه دارای اهمیت است و برای ایران ایجاد کریدور مقاومت و دسترسی و ایجاد بازاری تازه در مدیترانه در اولویت قرار دارد. اما با وصف آنکه آمریکا همه این مسائل را میداند، چرا تا این لحظه نتوانسته است در برابر تجاوزات ترکیه به عفرین و محور نشست آستانه اقدامی انجام دهد؟ واقعیت آن است که آمریکا به مسائل راهبردی فکر میکند و حضور بلندمدت در سوریه را در گرو حفظ هر دو بازیگر منطقهای و محلی یعنی ترکیه و کردها میداند. شاید پرسیده شود که اردوغان امروز برخلاف منافع آمریکا عمل میکند، اما درواقع ایالات متحده ترکیه را کشوری قدرتمند در منطقه میداند که چه با اردوغان و چه بدون اردوغان همکار استراتژیک آمریکا در خاورمیانه و در ناتو است، بنابراین دغدغههای امنیتی این کشور را با حساسیت دنبال میکند و اگر روزی بخواهد بین ترکیه و کردها یکی را انتخاب کند، به دلیل ساختار حقوقی و سیاسی ترکیه ناچار به انتخاب ترکیه خواهد شد. موضوع بعدی مبحث انتقال انرژی از شرق فرات است که درحالحاضر مهندسان آمریکایی در مناطق نفتی شرق فرات مشغول به کار هستند و آمریکا ناچار است در آینده در صورت ماندگاری در سوریه و توافق با کردها، برای انتقال این نفت ارتباط خود با ترکیه را بهعنوان تنها مرزی که قادر به انتقال انرژی خواهد بود، حفظ کند. کوتاه سخن باید گفت افتادن عفرین نمیتواند برای آمریکا اولویت اولین باشد زیرا میداند در حوزه نفوذ رقیب قدیمیاش قرار گرفته، هرچند بدش هم نمیآید بتواند در عفرین جایگزین روسیه شود؛ اما تجربههای تاریخی ثابت کرده که ابرقدرتها در ورود به زمین یکدیگر با وسواس عمل میکنند. آمریکا میداند اگر عفرین هم سقوط کند کردها دوباره مجبور به دریافت کمکهای این کشور برای حفظ دو کانتون دیگر هستند، به همین دلیل مسئله عفرین را مبحث شماره یک سیاست خارجی خود نمیدانند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.