|

نمونه‌هایی از نتیجه دخالت سیاست در علم

آزمون‌ها به قیمت جان انسان‌ها

در تاریخ موارد بسیاری پیش آمده است که چون یک نظریه علمی با مبانی ایدئولوژیک یک دولت سازگار نبوده است، به‌همین‌دلیل به مقابله با آن برخاسته‌اند. بسیاری از ما نیز با چنین نظریه‌های علمی و تقابل دولت با آنها آشنا هستیم، اما از آن‌طرف بسیار روی داده که یک نظریه نادرست، به دلیل آنکه از حمایت دولتمردان برخوردار بوده، بسیار گسترش یافته و تا زمانی که نادرستی آن عواقب ناخوشایندی به بار نیاورده، همچنان درباره آن تبلیغ می‌کرده‌‌اند. یک گام بزرگ به جلو «مائو»، رهبر انقلاب چین، علاوه بر سه حیوان «موش»، «پشه» و «مگس»، «گنجشک» را به‌عنوان دشمنان خلق چین معرفی کرد و خواهان نابودی آنها شد. او فرمان قتل‌عام گنجشک‌ها را صادر کرد و از توده‌های مردم خواست که به‌عنوان وظیفه انقلابی، گنجشک‌ها را نابود کنند. او گنجشک‌ها را عامل قحطی و گرسنگی می‌پنداشت و بر این باور بود با کشتن گنجشک‌ها که محصولات مزارع را می‌خورند، غذای کافی برای همه مردم در دسترس خواهد بود. «مائو» پیش خود حساب کرد هر گنجشک در طول سال چند کیلو غله می‌خورد و با یک ضرب و جمع ساده، به این نتیجه رسید که اگر ‌میلیون‌ها گنجشک را بکشیم، ‌میلیاردها کیلو غله بیشتر نصیب ما می‌شود. «مائو» نه اکولوژیست بود، نه بوم‌شناس بود و نه حتی یک کشاورز ساده و معمولی، تحصیلاتش هم در حد دبیرستان بود، اما بر این باور بود که گنجشک‌ آفتی است که باید ریشه‌کن شود، اما نکته جالب‌تر اینکه «مائو» به تحصیل‌کردگان دانشگاه نیز چندان اعتمادی نداشت و نظرات آنها را نمی‌پذیرفت. او همه مردم را گسيل کرد که به مقابله با گنجشک‌ها بروند. در این مقابله، دانش‌آموزان، کارمندان و نظامیان، نقش پررنگ‌تری داشتند. مردم گنجشک‌ها را شکار و لانه‌هایشان را خراب می‌کردند، تخم‌‌‏هایشان را می‌شکستند و جوجه‌هایشان را می‌کشتند. شکارچیان اجساد گنجشک‌ها را به مقامات تحویل می‌دادند و پاداش می‌گرفتند. اجساد این گنجشک‌ها در مرحله بعد، شمارش شده و به مقام‌های بالاتر تحویل می‌شد. تعداد گنجشک‌های شکارشده نیز به اطلاع همگان می‌رسید. البته چین در شکار گنجشک‌ها، به موفقیت بسیار رسید و در نتیجه انتظار می‌رفت که غله بیشتری برداشت شود و دیگر شاهد گرسنگی نباشند، اما اتفاقا در سال‌های بعد مقدار غله بسیار کمتری برداشت شد و قحطی بزرگ‌تری روی داد و داستان آن‌طور که مدیران حزب انتظار داشتند، پیش نرفت. چرا؟ چون گنجشک‌ها از غلات می‌خوردند، اما به مقدار کم. غذای اصلی گنجشک‌ها، حشراتی مثل ملخ بود که آفت بسیار مهمی برای مزارع غلات هستند. در نبود گنجشک، ملخ‌ها تکثیر شدند و بخش زیادی از محصولات مزارع را خوردند. مقام‌های حزب، چیزی از اکوسیستم و تعادل اکولوژیک نمی‌دانستند و برای نظرات کارشناسان هم ارزشی قائل نبودند و زمانی با واقعیت رودررو شدند که ‌میلیون‌ها نفر به دلیل گرسنگی مردند که یکی از بزرگ‌ترین مرگ‌ومیرهای تاریخ بشر بود. مقامات دستور دادند که دیگر گنجشک‌ها را نکشید، اما دیگر گنجشکی باقی نمانده بود. برای جبران این خسارت تصمیم گرفتند گنجشک زنده را از اتحاد شوروی وارد کنند تا دوباره تعادل را به طبیعت برگردانند و با افزایش تعداد گنجشک‌ها، جمعیت حشرات و آفات را کنترل کنند. آزمون و خطا به قیمت جان ‌میلیون‌ها انسان تمام شد. مقابله با ژنتیک مندلی داستان «لیسنکو» هم از آن داستان‌‌هایی است که نشان می‌دهد هرچند حمایت دولت‌ها از برخی نظریه‌ها در کوتاه‌مدت موجب گسترش و قوت‌گرفتن آن می‌شود، اما در درازمدت، پایدار نخواهد بود. در زمان «استالین» به علت سیاست‌های غلط اقتصادی و کشاورزی، تولید محصولات کشاورزی کاهش یافت و ‌میلیون‌ها نفر جان خود را از دست دادند. در این بین فردی به نام «لیسنکو»، ژنتیک مبتنی‌بر نظریات «لامارک» را تبلیغ کرد و کلا ژنتیک جدید را منکر شد. در نظریه «لامارک»، اعتقاد بر این است که صفات اکتسابی تبدیل به صفات ارثی می‌شوند. حزب حاکم به این نظریه علاقه داشت. این در حالی بود که مندل در میانه قرن نوزدهم آزمایش‌هایی با گیاهان انجام داد و قوانینی در زمینه وراثت صفات در گیاهان کشف کرد، اما «تروفیم لیسنکو»، دستاوردهای «مندل» را رد کرد. از آنجا که نظریه‌های علمی «مندل»، با مبانی عقیدتی حزب کمونیست شوروی، هم‌خوانی نداشت، مقام‌های حزب، نظرات «لیسنکو» را گسترش دادند و از آن حمایت کردند. «لیسنکو»، حمایت «ژوزف استالین» را به دست آورد و قوانین مندل در اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای اروپای‌شرقی (که در آن زمان تحت کنترل او بود)، رسما فاقد اعتبار شدند. در آگوست سال 1948، کنفرانسی درباره جایگاه علوم زیستی زیر نظر «لیسنکو» در مسکو برگزار شد. او در افتتاحیه کنفرانس اعلام کرد ژنتیک علم سوداگرانه و نادرستی است و با واژه‌هایی توهین‌آمیز، آن را مندلیسم خواند. او گفت باید علم زیست‌شناسی جدید را جانشین مندلیسم کرد که بر پایه این زیست‌شناسی جدید، صفات یک نسل می‌تواند بدون درنظرگرفتن قوانین مندل، به نسلی دیگر منتقل شود. نتایج آموزه‌های «لیسنکو» فاجعه‌بار بود.‌ میلیون‌ها انسان به علت دخالت حزب کمونیست در علم جان دادند، اما تا زمانی که تشت رسوایی «لیسنکو» از بام نیفتاد، مسئولان از حمایت‌هایشان دست نکشیدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.