معماری و زن، فراتر از بهانهای برای کنشگری
آنیا خدابخشیان: چهارشنبهخاتون [بانوی آرزو]، اسطورهای است در گیلان که مفهوم متافور را به مرزهای عاطفه پیوند میزند و یاختههای احساس را نوازش میکند؛ صفات «گلابتونگیسو» و «پری گیسوبلند» با لطافت زنانگی را به رخ میکشند که قرار است در آوردگاه استعاره مفاهیم «زن» و «برکت» را پیوند دهد و در این اثنا ضامن پربودن چاهها و چشمهها باشد... این لطافت اثیری نویددهنده زندگی بالنده است، چونان که از جنسیت اسطوره انتظار میتوان داشت. گلابتونگیسو از پیشانینوشت همه کس و همه چیز آگاه است و قرار است آغازگری را یاور باشد. گویا مفاهیم زایایی و خلاقیت و آغازگری و بالندگی در تفکر ایرانی چنان با زن پیوند خورده است که به دشواری بتوان کنشی خلاقانه را بدون حمایت معنایی این عنصر مفهومی هدایت کرد. با این مطلع استعاری، مسئله قابل بحث ما البته در اینجا، میزان توجه به مفهوم و نقش زن در معماری و شهرسازی و نیز حوزه اختیارات زنان در مباحث مذکور است. نقشی که چهبسا بتوان با درگیرکردن زنان در این زمینه به سه دسته عمده تقسیم کرد: متخصصان طراحی، دانشجویان و مخاطبان. از زمان سازماندهییافتن معماری به عنوان یک تخصص در سال ۱۸۵۷. م، تعداد زنان مشغول در این حوزه رو به افزایش نهاده، زمامداران تأثیرگذاری به خود دیده است؛ روازاریا پروملی، نخستین مدیر دانشگاه معماری در آمریکا، لوییس بتون، نخستین متخصص زن معماری شناختهشده در آمریکا و البته زها حدید، نخستین زن برنده جایزه معماری پریتزکر، تنها نمونههایی هستند از خیلی که با وجود دشواریهای حضور در بازاری مردسالار، خوش درخشیدند. در این میان مفهومی که نهتنها توسط معماران زن نظیر الن گری، بلکه توسط معمارمردان معروف نظیر لوکور بوزیه و آدولف لوس مطرح شده است، تئوریهایي است که در جرگه جنبشهای زنان در معماری قرار میگیرند. هدف اصلی این نظریهها، بررسی پدیده نابرابری جنسیتی، نقش اجتماعی زنان و مردان و نیازها و تجربیات آنهاست که نمود آن در معماری با مفاهیمی نظیر بهچالشکشیدن شیوه سنتی خانواده و شیوههای مرسوم طراحی خانه در جوامع مدرن توسط الن گری و «مدرنیته خانگی» [Domestic Modernity] در مقاله «مدرنیته و زنان خانهدار»، همراه است؛ بحثی که به خانه ارزشی ورای «مکان فیزیکی برای زیستن» داده، به آن به دیده مأمنی عاطفی که شاهد درهمتنیدگی میان فرهنگ و طبیعت - میان کنشگران انسانی و غیرانسانی- مینگرد. دلورس هایدن در کتاب «انقلاب بزرگ خانگی»، با ارائه نگاه نقادانهای به خانه به عنوان محل کار «خانهدار»های منزوی و اقتصاد کار خانگی بدون حقوق، اشارهای جالب توجه به یک سنت گمشده زنانه دارد: تعریف مجدد کارِ خانه و نیازهای مسکن زنان و خانواده آنها و نیز بازبینی اثرات طراحی بر زندگی خانواده توسط معماران و برنامهریزان شهری؛ هایدن در جستوجوی بازآفرینی ارزشهای زنان خانهدار و شغل خانهداری در جایگاه یک ارزش است. از نمونههای موردی که بر اساس اینگونه تفکرات ارزشمدار طراحی شدهاند، میتوان به ویلا استاین دمونزی -اثر لوکور بوزیه- و خانه ریتولد اسکوردر -اثر گریت ریتولت- اشاره کرد. بناهایی چونان فضاهای با محوریت زنان خانهدار با دیوارههای لغزنده و غیرثابت داخلی و خارجی، پلانهای آزاد و حس و حالی متعالی با سادهترین مصالح. توگویی رابطه جدید فضایی برای زن و مرد در حال تعریفشدن بوده است، رابطه توأم با احترام به جایگاه زن در مسند مدیر فضای خانه. تفکیک فضای داخلی توسط پارتیشنها و دیوارهای قابل حمل و نیز ارتباط بیواسطه با فضای خارجی، توجه به نیازهای زن در خانه و آزادی عمل افراد در بهکارگیری فضاها و درنظرگرفتن خود خانه به عنوان عضوی مؤنث از خانواده... . به اعتقاد لری براون -استاد دانشگاه سیراکیوز-، هدف اصلی این جنبش ارزشنهادن به جایگاه هر فرد در طراحی است و راهحل آن نهتنها طراحی فضاهای تفکیکشده برای زنان و مردان، بلکه تأکید بر نقاط تلاقی نیازها و وجوه اجتماعی، سیاسی، محیطزیستی و اقتصادی مصرفکنندگان است و ایجاد همکاری و مشارکت جمعی رکن اساسی در این مقوله است. نفوذ رویکرد احترام به زن در سطوح شهرسازی نیز گسترش یافته است؛ جنسیت در شهر، به عنوان بحثی میانرشتهای، همواره توجه متخصصان و طراحان را به خود جلب کرده است، به گونه ای که نخستین کنفرانس هبیتات سازمان ملل در سال ۱۹۷۶ منجر به تأسیس مجله «زنان و محیط زیست» شد. به عقیده لیندا پیک در کتاب «جنسیت در شهر»، نخستین مطالعات زنان در جوامع غربی، با بررسی نحوه نگاه به مراکز شهری به عنوان مکان مردانگی، تولید، کار دستمزدی و نگاه به مناطق حومه به عنوان مکان زنانگی، بازتولید اجتماعی و کار غیردستمزدی و تفکیک کامل این دو حوزه شروع شد. فمینیستهای تندرو شهری در اواسط دهه ۱۹۸۰ با مبانی نظری غالبا سوسیالیستی اقدام به گسترش ادبیاتی اغراقآمیز در عرصه سیاستهای شهری (از جمله مشارکت زنان در عرصههای رسمی و غیررسمی سیاست و جنبشهای اجتماعی شهری)، مسکن (به ویژه در زمینه بیخانمانی)، هویتهای شهری (شامل جنسیت، طبقه، نژاد و قومیت) و ترس زنان از مکانهای شهری کردند و به نوعی سوار بر موج لغزشهای مدام بین شکافهای زنانگی-مردانگی و عمومی-خصوصی شدند؛ همچنان نقش سهگانه زنان به عنوان مادر، کارگر و سازماندهنده اجتماعات محلی و نقشی که روابط اجتماعی، مخصوصا جنسیت و طبقه در تولید و بازتولید فرم شهری بازی میکنند مورد توجهی در بیشتر موارد غیرواقعبینانه قرار گرفت. این داوری که «فضاهای تفکیکشده» صرفا ثمره تلاش برای نگهداشتن زنان در فضای خصوصی خانه است، سهلالوصولترین نتیجهگیری ممکن است؛ با افزایش ورود زنان به بازار کار و تحصیل-بر اساس آنچه دلورس هایدن در کتاب «انقلاب بزرگ خانگی» اشاره می کند- که زنان قشر کارگر در کارخانجات و زنان طبقات مرفه به تحصیل و مطالعه در مورد جوانب جامعهشناختی و روانشناختی طراحی شهرها و خانهها مشغول شدند، تقسیم کار جدیدی در فضا و بهخصوص تغییر مکان بنگاههای تجاری ایجاد شد. ثمره این مجموعه واقعیتها، کمرنگشدن نقش تفکیک زمین بر اساس کاربریهای متفاوت یعنی کار و خانه بود. به نظر میرسد در خوشبینانهترین داوری، تلاش زنان در جنبشهای اشارهشده، پلزدن میان بخشهای رسمی/غیررسمی با کنشگری در سطوح مختلفی از خانه و محله گرفته تا شهر، منطقه و فراملیتی/بینالمللی بوده است. این جنبشها در صورت همکاری زنان شاغل و زنان خانهدار، میتواند پا را از پایبستهای کلیشهای فمینیستی رها کرده، به مسائل برنامهریزی شهری از قبیل مسکن، نگهداری از کودکان، امنیت، ورزش و فراغت، فناوری و حملونقل از منظری فراجنسیتی نزدیک شود. در این راستا، ایجاد زیرساختهای لازم برای تحقق تعاریف ملی خانه و شهر به عنوان محل زندگی فیزیکی، عاطفی و اجتماعی تمام افراد و اقشار جامعه اجتنابناپذیر است… تعاریفی به همان لطافت مهربانیهای «گلابتونگیسو».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.