اروپا و حفاظت از صنایع استراتژیک خود
علیرضا قزیلی
اروپا با پشتسرگذاشتن بحران مالی اکنون با چالشي جدی از سوی رقبای خود روبهرو شده است. سیاست تهاجمی تجاری و سرمایهگذاری خارجی چین در اروپا و سایر نقاط آسیا و آفریقا از یک سو و رویکرد حمایت از اقتصاد ملی protectionism دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا از سوی دیگر؛ دو ابرچالش برای صنایع اروپا به شمار میروند. علاوه بر این اتحادیه اروپا از درون نیز با چالشهایی روبهروست: برگزیت، موج پوپولیسم در سراسر اروپا و قدرتگیری احزاب ملیگرا، استقلالطلبی کاتالونیا از اسپانیا و لومباردی از ایتالیا و تقویت گرایش به حفظ منافع ملی از جمله آنها به شمار میروند. در چنین شرایطی هرچند بسیاری از کارشناسان و تصمیمگیران اروپایی معتقدند اروپا به شدت نیازمند یک سیاست کلان برای حفاظت از صنایع استراتژیک خود است. اما در عمل این کار را بسیار دشوار میدانند زیرا اروپا فاقد ابزارهای قوی و کارآمد برای حفاظت از منافع خود است. برای این کار ابتدا باید اروپا تعریفی از صنایع استراتژیک خود ارائه کند و همینجا نقطهای است که ممکن است کشورها در مسیر سیاستهای حمایتی اقتصادی protectionism سقوط کنند. نیروگاهها، شبکه انتقال برق، بنادر، جادهها و امثال آن در بعضی کشورها صنایع غذایی و زنجیره تولید و عرضه آن همه میتوانند بخشهای استراتژیک به شمار آیند. اما امروزه در یک اقتصاد دانشبنیان، نیروی انسانی روزبهروز ارزش بیشتری پیدا میکند و در چنین وضعیتی است که حفاظت از یک مهندس نرمافزار اروپایی در مقابل پیشنهادهاي جذاب گوگل معنا و مفهوم پیدا میکند. در اقتصاد و تجارت امروز که رقابت و حوزه سایبری اهمیت حیاتی پیدا کردهاند، ضروری است که شرکتهای اروپایی از خود حفاظت کنند. درحالحاضر چین در تعدادی از کشورهای اروپایی در بخشهای استراتژیک مثل انرژی، بنادر، فرودگاهها و زیرساختها سرمایهگذاری کرده است. یک شرکت چینی به تنهایی کنترل 27.23 درصد از شبکه برق پرتغال را در اختیار دارد و شرکت کشتیرانی COSCO چین کنترل بندر پیرائوس که از بنادر اصلی یونان به شمار میرود را در دست دارد. علاوه بر این چین به طور فعالانه صنایع اروپایی را از طریق ادغام جذب میکند. حضور چین در چنین ابعادی در اقتصاد اروپا، بحثهایي جدی در داخل کشورهای اروپایی برانگیخته است. بههمیندلیل ژان کلود یونکر رئیس کمیسیون اروپا در سخنرانی سالانه خود تأکید کرد که اعضای اتحادیه باید جزئیات مربوط به تصاحب صنایع اروپایی توسط چین را به کمیسیون اطلاع دهند. این امر شامل برنامههای بزرگ اروپا در حوزه تحقیقات، حملونقل، انرژی و برنامه فضایی گالیله نیز میشود. در مقابل اظهارات یونکر، فدراسیون صنایع آلمان معتقد است هرگونه کنترلی بر سرمایهگذاری سرانجام کارکرد اقتصاد بازارمحور را تحتتأثیر قرار میدهد. فروش شرکت از جمله حقوق اصلی کارآفرینان و صاحبان صنایع به شمار میرود بنابراين محدودکردن این حق تنها در شرایطی ممکن و مشروع است که منفعت مهمتری از جامعه تأمین شود. حفاظت از صنایع استراتژیک برای تأمین منافع عموم جامعه درست است اما سؤال این است که آیا کنترل سرمایهگذاری ابزار درستی برای این هدف است؟ آیا صنایع استراتژیک آلمان بیشتر از ناحیه سرمایهگذاری شرکتهای متوسط چینی در معرض تهدید قرار دارند یا از طریق شرکتهای تحقیق و توسعه و شرکتهای تهیه و ذخیرهسازی اطلاعات data storage چینی؟ تا چندیپیش صنایع فولاد جزء صنایع استراتژیک تعریف میشد اما امروز شرکتهای پردازش اطلاعات، استراتژیک هستند. در دهه 1980 هیچکس تصور نمیکرد که روزی تلفنهای موبایل بخش استراتژیک تلقی شوند. چارهجویی اروپا: کنترل سرمایهگذاری، ارتقای صنایع استراتژیک برای حفاظت از صنایع استراتژیک تاکنون دو راهکار پیشنهاد شده است: 1- کنترل تصاحب شرکتها و سرمایهگذاری خارجی؛ آمریکا، چین و روسیه در حفاظت از صنایع استراتژیک هیچگونه تردیدی به خود راه نمیدهند بنابراين اقدام مشابه از سوی اروپا یعنی جلوگیری از تصاحب صنایع استراتژیک از سوی خارجیها یا سرمایهگذاری خارجی در این صنایع کاملا مشروع است. اما تعیین اینکه کدام بخش یا صنعت استراتژیک بهشمار میرود یا در مقابل چه کسی حفاظت شود، کار دشواری است. در فرانسه به موجب یک فرمان دولتی تصاحب شرکتها در 30 بخش شامل آب، انرژی، حملونقل، سلامت، آيتي، قمار و شرطبندیها و ارتباطات نیازمند تأیید دولت است. کارشناسان معتقدند باید سرمایهگذاریهای خارجی بر مبنای منافع ملی مورد ارزیابی قرار گیرد. وابستگی انحصاری اروپا به گاز روسیه نشان داد رهایی از این نوع وابستگیها نیازمند تلاش زیادی است. ملاحظات زیادی در رابطه با وابستگی صنایع استراتژیک به خارج بهویژه به شرکتهای دولتی خارجی وجود دارد. شرکت هواوی بهطور اسمی یک شرکت خصوصی چینی است. آمریکاییها بهدلیل سوءظن به این شرکت، بسیاری از پیشنهاددهای این شرکت در آمریکا را مسدود کردند، اما برعکس اروپاییها بهراحتی اجازه دادند این شرکت وارد شبکههای سراسر اروپا شود. کمیته سرمایهگذاری ایالات متحده آمریکا CFIUS از 1975 کار خود را شروع کرد و 16 سازمان در آن عضویت دارند، اما اروپا در این زمینه حتی دیرکرد هم دارد. ایجاد یک مکانیسم نظارت بر سرمایهگذاری خارجی بهمعنای آن نیست که اروپا بلافاصله به سیاستهای حمایتی اقتصادی روی میآورد. اروپا باید سازوکاری برای نظارت بر سرمایهگذاری خارجی ایجاد کند، اما ایجاد این سازوکار نباید موجب شود شرکت دنون لبنیات فرانسه که خارجیها زمانی به آن چشم دوخته بودند، از سوی قانونگذاری فرانسوی بهعنوان صنایع استراتژیک معرفی شود! بههرحال حتی با ایجاد سازوکار کنترل سرمایهگذاری خارجی همچنان اروپا اولین مقصد سرمایهگذاری خارجی FDI است. 2- ارتقای صنایع استراتژیک عدهای معتقدند جذب سرمایهگذاری خارجی امری اجتنابناپذیر است، بههمیندلیل اروپا بهجای حفاظت از صنایع استراتژیک خود باید آنها را ارتقا دهد. از کشتیسازی تا قطارهایی با سرعت بالا، اتومبیلهای برقی و صنایع هوافضای اروپایي در نوآوری همواره پیشگام بودهاند، اما اکنون با رقبای جدیدی روبهرو شدهاند؛ برای مثال چین در زمینه کشتیسازی، قطار و هوافضا؛ هند در اکتشاف فضا و بیوتکنولوژی، برزیل، کانادا و روسیه در زمینه ساخت هواپیماهای کوچک رقبای جدی اروپا هستند. فضای رقابتی جدید موجب شده است شرکتهای اروپایی تصمیمهای مهمی بگیرند؛ برای مثال آلمان و فرانسه تصمیم گرفتند شرکتهای زیمنس و آلستوم تولیدکننده قطارهای پرسرعت را در هم ادغام کنند یا ادغام شرکتهای تولیدکننده کشتی فرانسه و ایتالیا؛ شرکت اروپایی ایرباس نیز تصمیم گرفته است در چین و آمریکا کارخانه تولید هواپیما تأسیس کند. منعکردن خارجیها از سرمایهگذاری در بعضی از بخشهای صنعتی اروپا در درازمدت مشکلاتی ایجاد خواهد کرد. برای رفع این مشکل اروپا اقداماتی در پیش گرفته است از جمله حفاظت از برندها و مارکهای اروپایی، تجمیع شرکتهای اروپایی که قبلا رقیب یکدیگر بودند؛ مثل ادغام اخیر زیمنس و آلستوم و تشویق و ارتقای مشترک محصولات اروپایی بهجای رقابتهای محلی با یکدیگر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.