اقتصاد دانشبنیان توطئه نظام سرمایهداری نیست!(1)
حمید آصفی
اقتصاد دانش توطئه نظام سرمایهداری نیست!(1) از دهه 1970 میلادی کشورهای توسعهیافته سرمایهداری به دوران پساصنعتی گذر کردهاند و دوران اقتصاد دانش بر اقتصاد کالا تفوق پیدا کرده است که به اقتصاد دانشبنیان و نیز اقتصاد سبز گفته میشود که ارزش افزوده حاصل از رشتههای صنایع دارای فناوری متوسط به بالا، آموزش و پژوهش و خدمات مولد و ارتباطات فراتر از 50 درصد تولید ناخالص داخلی آنها رفته است. این به معنای اهمیتیافتن روزافزون جایگاه بنگاههای مبتنیبر دارایی فکری (intellectual property intensive) یا دانشبر (knowledge intensive) است. «دانشبری» در برابر «کاربری» (Labor intensive) و «سرمایهبری» (intensive capital) تعریف میشود. اقتصاد دانشبنیان با معیارهای تعداد کارکنان متخصص به کل کارکنان (بیشتر از یکسوم)، هزینه تحقیق و توسعه و نوع محصولاتشان تعریف میشوند. پس در اقتصاد دانش سرمایهگذاری در دارایی نامشهود بر مشهود پیشی میگیرد و شامل انواع حق امتیازها، نیروی انسانی، نرمافزار، روابط بیرونی مانند آوازه یا برند شرکت و نوع و میزان قراردادها، ساختار درونی مانند فرهنگ سازمانی، نظام پاداش و ... میشود. در اقتصاد دانشپایه، ارزش داراییهای نامشهود از مشهود (tangible) فراتر میرود. بهطور مثال به گزارش OECD در انگلستان در سال 1970، سرمایهگذاری در داراییهای نامشهود تنها 40 درصد داراییهای مشهود (ماشینآلات و ساختمان) بود، ولی در سال 2004 به 2.3 برابر آن بالغ شد. این امر درباره ایالات متحده هم صادق بوده که بالغ بر یک تریلیون دلار در این سال در داراییهای نامشهود سرمایهگذاری داشته است اما در کشورهای کمترتوسعهیافته اروپایی (چون اسپانیا و اروپای شرقی) در سال 2006 نسبت سرمایهگذاری در داراییهای مشهود دو تا سه برابر نامشهود بود و نکته قابلتوجه اینکه نسبت مذکور کمابیش با کاهش سطح توسعه بیشتر میشد. نکته دیگر قدرت فزاینده بنگاههای دانشبر در اقتصاد است. به گزارش وزارت بازرگانی و اداره آمار ایالات متحده آمریکا در سال 2010 شرکتهای مبتنیبر دارایی فکری در این کشور (که 75 رشته از 313 رشته فعالیت هستند) 18 درصد اشتغال، اما 35 درصد ارزش تولید ناخالص داخلی و 61 درصد ارزش صادرات را در بازرگانی خارجی در اختیار داشتهاند. یک نکته بسیار مهم دیگر اینکه 70 درصد ارزش واردات ایالات متحده آمریکا نیز محصولات بنگاههای دانشبر بوده است. درباره گسترش ابعاد اقتصاد دانشپایه در آینده نیز گفتنی است که پیشبینی میشود 12 فناوری نوین در حال انکشاف، تا سال 2025 تا 33 تریلیون دلار بر اقتصاد تأثیر خواهد گذاشت؛ درحالیکه ارزش کنونی تجارت جهانی همین مقدار است. یعنی کشورهای پیشرفتهتر در درجه اول دیگر نه خواهان مواد اولیه کشورهای جهان سوم، بلکه خواهان کالاهای پیشرفتهاند و اگر کشوری وارد اقتصاد دانشپایه نشود، سقوط اقتصادی، فقر و بیکاری در آن حتمی است. اقتصاد دانشپایه، اقتصادی است که بهطور مستقیم بر تولید، توزیع و استفاده از دانش و اطلاعات مبتنی است. (OECD, 1996). اقتصاد دانشبنیان توطئه سرمایهداری نیست (2) در اینجا برای اینکه یافتهها و آرزوهای شخصی جایگزین پیامدها و تبعات اقتصاد دانشبنیان نشود، ترجمهای از ILO را میآورم که بتوانیم جایگاه و استراتژی و برنامه حداقل نیروی کار را با چنین سندهایی با گفتوگوی سنجیده تعیین کنیم. فرصتها و مخاطرات اقتصاد دانش (ILO 2000) آیا اقتصاد دانش نویدبخش بهبود چشمگیر اوضاع است؟ بله و نه. بهروشنی بختها بسیارند، اما به همان اندازه ناکامیهای بسیاری میتواند رخ دهد. این تفاوت چشمگیر در برداشتها بسته به آن است که کجا جای داشته باشیم. فرصت: فناوري اطلاعات و ارتباطات (ICT) بازارهايي جديد را ميگشايد و شغلهاي جديد ميآفريند... باعث ميشود ورود به فعالیت براي ايجاد كار با موانع كمتري روبهرو شود؛ چراكه بيشتر خلاقيت و نوآوري مطرح است و نه ماشينآلات و سرمايه. خطر: اگر به بازآموزي و مهارتآموزي توجه نشود، كامپيوتر جايگزين شغلهاي بسياري ميشود. خودكارسازي، عقلانيسازي و ادغام شركتهاي بزرگ باعث از دسترفتن شغل ميشود؛ بهطوريكه برخي از «پايان كار» نيز سخن گفتهاند. فرصت: فناوريهاي نوين ميتواند ابزاري براي دستيابي به اهداف فردي شود و كار با نيازهاي خانوار و زندگي سازگاري بهتري بيابد. فناوريهاي نوين باعث بالندگي ارتباطات افراد و دستيابي به اهداف جديد ميشود. ميتواند افراد را از وظايف تكراري آزاد كند تا به كارهايي متفاوت و خلاق روي آورند. خطر: فناوريهاي نوين ميتواند فشار فرسايندهاي به كارگران وارد آورد تا هيچ جا و همه جا كار كنند. (ICT) بازار كار را از هم ميگسلد، پرداختهاي كمتري را ممكن ميسازد و ميتواند به امنيت شغلي پايان دهد... فرصت: اقتصاد دانش ميتواند موجد گستردگي و بالندگي مهارتها شود. بيشتر بنگاههاي اطلاعات و ارتباطات (ICT- intensive) به كاركناني با مهارتهاي چندگانه نيازمندند. خطر: (ICT) ميتواند به مهارتزدايي هم منجر شود؛ چراكه دانش شخصي ارزشزدايي ميشود. حتي ممكن است مهارتها به تكوظايف ماشيني تنزل يابد. فرصت: (ICT) ميتواند باعث تواناسازي افراد با انعطافپذيري بيشتر شخصي و انتخاب آزادتر شود. مردم با دسترسي آسان به اطلاعات ميتوانند دانش خود را بالاتر ببرند. (ICT) امكان ميدهد افراد در ابعادي گرد هم آيند كه پيشتر سابقه نداشته است، از اين رو ظرفيتي قوي براي دموكراتيزاسيون ايجاد میکند. خطر: (ICT) موجب تجاوز به حوزه شخصي شده و فرصتهاي بيشتري براي تفتيش و مراقبت فراهم ميكند. اقتصاد دانشبنيان توطئه سرمايهداري نيست3 در دوران اقتصاد كشاورزي بخش اعظم نيروي كار در زراعت- دامداري متمركز بود و با ورود به دوران صنعتيشدن كسر عظيمي از اين نيروي كار به كارگران صنعتي تبديل شد. در ايران امروزه تنها حدود 16 درصد از كل نيروي كار شاغل در بخش كشاورزي است. يا در آمريكا كمتر از يك درصد، كانادا حدود دو درصد و آلمان كمي بيشتر از يك درصد. با افزايش كاربرد تكنولوژي در توليد و جهانيشدن توليد و منعطفشدن سرمايهداري در بستر جهانيسازي و انتقال صنايع به ديگر كشورها تعداد قابل توجهي از كارگران كشورهاي پيشرفته سرمايهداري بيكار شدند و در بستر همين تحولات سهم بخش خدمات در اشتغال رو به بيش از 70 درصد افزايش گذاشت و 20 درصد نيروي كار در بخش صنعت فعال شده و اين روند نزولي همچنان ادامه دارد و در ساير كشورهاي كمترپيشرفته، بيش از نيمي از نيروي كار در بخش خدمات است. دانشبنيانشدن توليد و بهكارگيري تكنولوژي نياز به نيروي كار را كاهش داد. با عطف به ترجمه ILO كه در بالا آورده شده، دانشبرشدن توليد و اتوماسيون و ديجيتاليزهشدن بسياري از توليدات نياز به نيروي كار را كم كرده است. اقتصاد دانشبنيان توطئه سرمايهداري نيست 4 از اینجاست که باید پرسید آیا جهانیشدن سرمایه در بستر سیاست نئولیبرالیسم که در جستوجوی کارگر ارزان، بخشهایی از تولید صنعتی را به دیگر نقاط جهان منتقل کرده، به نفع کشورهای پیرامونی بوده یا خیر؟ این پرسش فعلا از منظر توسعهیافتگی مطرح میشود ولی تأثیر اقتصاد دانشبر بر نیروی کار اینجا مدنظر است که با صنعتیشدن کشورهای پیرامونی در حال توسعه و به توسعه دستیافتهای چون چین، هند، کره جنوبی، برزیل، ویتنام و... بر کاهش اشتغال و بیکارسازی کارگران صنعتی کشورهای پیشرفته سرمایهداری تأثیر تعیینکنندهای گذاشته است و توان و قدرت اتحادیههای کارگری را ضعیف کرده است. جهانیشدن سرمایه و گردش از مرکز به پیرامون تنها در رابطه با استفاده از کارگر ارزان نیست و این موضوع را در یک مقایسه فرضی با میزان حقوق کارگران کارخانه ایرانخودرو در زمانی که کارخانه کیا یا هیوندای در ایران شروع به کار کند، چندین برابر با میزان دستمزد فعلی کارگران افزایش پیدا میکند، که باز هم البته چندین برابر پایینتر از دستمزد کارگران کشورهای سرمایهداری است و این عامل بسیار مهمی در موضوع حرکت سرمایه از مرکز به پیرامون است. از نظر سازمان تولید که در دوران پساصنعتی و منعطفشدن سرمایهداری قرار دارد، تأثیرات فراوانی بر تضعیف نیروی کار گذاشته و تحرک فوقالعادهای به سرمایه داده و نیروی کار را با مشکلات بیشتری مواجه کرده است. سرمایهداری صنعتی مدام در صدد کاهش هزینه تولید و افزایش سود بوده و هست. تولید دانشبنیان با ماشینهای بسیار پیشرفته امروزی در موارد بسیاری جانشین نیروی کار میشود و این امر ارزش اضافی نسبی و نرخ استثمار را به شدت افزایش میدهد اما به همان میزان درجه رفاه کارگران و جامعه را نیز بالا میبرد. اقتصاد دانشبنیان توطئه سرمایهداری نیست 5 یکی از مهمترین تحولات اقتصاد دانشبر کاربرد آن در فعالیتهای مختلف اقتصادی است. اینترنت و کاربرد آن فرصتهای جدیدی را هم برای سرمایه و هم برای شهروندان ایجاد کرده که در آینده پیشبینی تحولات آن قابل تصور نیست. نمونه شرکت اینترنتی حملونقل مسافر اسنپ در ایران پیشروی ماست که هزاران راننده در نقاط مختلف تهران و کلانشهرها در اختیار دارد؛ بیآنکه حتی مالک یکی از این اتومبیلهای مسافرکش باشد و بهزودی بساط آژانسهای تاکسیرانی باید جمع شود و قادر به رقابت با آن نیستند. شرکت اسنپ از یک طرف به آژانسهای تاکسی تلفنی و تاکسیرانان صدمه جدی وارد کرده ولی فرصت درآمدسازی برای رانندگان داوطلب ایجاد کرده است. اما رانندگان پراکنده و بیخبر از یکدیگر امکان مقابله با نرخها و دفاع صنفی از حقوق خود را ندارند. سیستمهای هوشمند دیگری بهتدریج دارند عرصههای مختلف خدماتی را تحت کنترل درمیآوردند. برای مثال در حوزه حقوق با سرعت میتوان به پاسخ بسیاری از پرسشها و مسائل حقوقی از طریق اینترنت رسید؛ کاری که در شرایط عادی، وکلا با مطالبه هزینه به آنها پاسخ میدهد. از نظر آرایش طبقاتی اگر اتوماسیون کارگرهای یدی را حذف میکند، از طرفی جایگزین مشاغل طبقه متوسط نظیر پزشکان، وکلا و حسابداران میشود یا بخش مهمی از وظایف کاری آنها را میستاند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.