|

ظرفیت‌های اقتصاد اطلاعات «داده‌های اداری»

حامد اکبری. پژوهشگرسیاست‌گذاری دولت الکترونیک

پس از شکل‌گیری دولت‌های مدرن و ظهور انواع تکنولوژی‌های حکمرانی، نقش داده‌ها و اطلاعات بسیار تعیین‌کننده شده است. دولت‌ها و حکمرانان همواره برای برنامه‌ریزی‌ها، سیاست‌گذاری‌ها، بسط و اعمال حاکمیت خود نیاز به داده‌ها و اطلاعات جامعه داشته و همواره با این چالش درگیر بوده‌اند. داده‌ها و اطلاعاتی را که به نوعی در فرایندهای حکمرانی و بوروکراتیک نقش داشته، مورد نیاز بوده یا تولید می‌شوند، «داده‌های اداری» یا «انبوه‌داده‌های اداری» Administrative Data می‌نامند. نفوذ فناوری‌های ارتباطی اطلاعات‌محور و اینترنت در خدمات الکترونیکی دولتی، حدود و ثغور تعریف داده‌های اداری را دچار تغییراتی اساسی کرده است. همچنین ظهور مفهومی‌کلان به نام دولت الکترونیک، نگاه به داده‌های اداری را بیش از پیش دچار دگرگونی کرده و به بحث مستقلی در ادبیات مرتبط با دولت الکترونیک تبدیل کرده است. آنچه این یادداشت قصد طرح آن را دارد، لزوم توجه به تفاوت مفهوم داده‌های اداری پیش از وجود دولت الکترونیک و پس از ظهور آن است. داده‌های اداری به مفهوم کلاسیک و پیش از ظهور دولت الکترونیک، بیشتر ناظر بر داده‌ها و اطلاعاتی است که در ارتباط با فرایندهای درون‌سازمانی معطوف به وظایف دستگاه‌ها تعریف شده است. داده‌های اداری در فرایندهای طبقه‌بندی به اطلاعات تبدیل می‌شوند. اطلاعات نیز به‌نوبه خود با روش‌های تحلیلی (عمدتا با روش تحلیل همبستگی) به دانش تبدیل می‌شوند. مدیریت دانش در دولت و سازمان‌ها ناظر بر همین معناست که دانش کارشناسی شناسایی، ثبت، تسهیم و به‌کارگیری می‌شود. مدیریت دانش به معنای در دسترس قراردادن نظام‌مند اطلاعات و اندوخته‌های علمی است؛ به‌گونه‌ای که هنگام نیاز در اختیار افرادی که در سازمان نیازمند آنها هستند، قرار گیرند تا آنها بتوانند کار روزمره خود را با بازدهی بیشتر و مؤثرتر انجام دهند. سطح دیگری از داده‌های اداری به مفهوم کلاسیک نیز در ارتباط دستگاه‌ها با ارباب‌رجوع و در قالب پرونده‌های مراجعان تنظیم و با عنوان نظام بایگانی نگهداری می‌شود. مبنای نظری این دو فرم از داده‌های اداری، ایجاد ظرفیت برای مراجعه‌های احتمالی بعدی بوده که دستگاه‌ها به دلایل قانونی یا نیازهای تجربی خود، از این نوع داده‌های اداری حفاظت می‌کنند. از آنجا که ثبت داده‌های اداری صرفا برای مراجعه‌های بعدی، دیگر جواب‌گوی نیازهای مبتنی بر الگوی دولت الکترونیک نبوده، اساسا نگاه به داده‌های اداری را با تغییراتی اساسی مواجه کرده است. ارزشمندی و نیاز به داده‌های اداری، الگوهای ثبت، تجمیع، راستی‌آزمایی، به‌روزرسانی، دسترسی‌پذیربودن و دیجیتالی‌شدن آنها را ایجاد کرده و توسعه داده است. در الگوی جدید، داده‌های اداری از نقش منفعل خود خارج شده و کارکردی فعال در اکوسیستم خدمات مبتنی بر الگوهای دولت الکترونیک پیدا کردند. درک صحیح از ارزشمندی داده‌های اداری به‌مثابه عنصر فعال و شرط لازم برای توسعه دولت الکترونیک، نیاز به نگاهی اصولی و ساختاری به «اقتصاد اطلاعات داده‌های اداری» را ضروری می‌کند. امروزه داده‌های اداری را می‌توان در حوزه‌های متعدد جست‌وجو کرد و از وجوه مختلفی تشکیل شده‌اند. سطح نخست که نزدیک‌ترین حالت به الگوی سنتی پیشین است، داده‌هایی است که دستگاه‌ها در مسیر اجرای وظایف خود و ارائه خدمات عمومی ثبت و نگهداری می‌کنند. این داده‌ها غالبا در بستری برای انواع کنترل‌ها و پایش سطح بهره‌وری قرار می‌گیرند و همچنین ظرفیتی برای پردازش‌های دیگر به هدف مدیریت دانش سازمانی را ایجاد می‌کنند. سطح دیگری از داده‌ها که تا پیش از این نمی‌توانستیم نام داده‌های اداری را بر آنها بگذاریم، داده‌های مورد نیاز دستگاه‌ها برای ارائه خدمات به مردم است. داده‌ها و اطلاعات پیش‌نیاز ارائه خدمات هم از مهم‌ترین داده‌های اداری است که دستگاه‌ها می‌توانند پیش از مراجعه افراد و شروع فرایند خدمات‌رسانی، به آن دست یابند. اطلاعات هویتی، استعلامات مدارک، اعتبارسنجی اظهارات و اطلاعات مرتبط با پرونده‌های دیگر ازجمله این داده‌هاست. سطح دیگر، داده‌هایی است که دستگاه‌ها می‌توانند از خلال فرایندهای اجرائی خود به آنها دست پیدا کرده و اقدام به ساختن بانک‌های اطلاعاتی موضوعی کنند. لازم به ذکر است که این اطلاعات چیزی بیش از داده‌ها و اطلاعاتی است که در ارتباط مستقیم با خدمات دستگاه می‌توان به آن دست یافت. مبنای نظری توجیه این اقدام، ارزشمندی اطلاعات برای استفاده ذی‌نفعان دیگر و مفهوم مهم «اطلاعات به‌مثابه دارایی» است. سطح دیگر، داده‌هایی است که دستگاه‌ها می‌توانند با پردازش اطلاعات و داده‌کاوی به دست بیاورند. برای روشن‌ترشدن موضوع، باید دانست که داده‌کاوی عبارت است از کشف الگوهای پنهان از داده‌های موجود. اطلاعاتی که دستگاه‌ها می‌توانند از تحلیل و پردازش اطلاعات موجود به آن دست پیدا کنند نیز حائز اهمیت و دارای ارزش افزوده است. این الگو باعث افزایش سطح خدمات‌رسانی یا بهینه‌سازی فرایندها با حذف مراحل غیرضروری، با استفاده از انواع داده‌کاوی‌ها می‌شود. همچنان این‌گونه اطلاعات تولیدشده را می‌توان ذیل عنوان بحث اطلاعات به‌مثابه دارایی تحلیل کرد. سطح دیگری از داده‌ها و اطلاعات ناظر به دیجیتالی و داده‌محورکردن فرایندها، قوانین، دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها و همچنین تولید شناسنامه خدمات در قالب داده‌ها و اطلاعات است. دستگاه‌ها فرصت بسیار بااهمیت و همچنین زمان کافی برای تبدیل متون قوانین به قوانین داده‌محور و همچنین تبدیل دستورالعمل‌ها به فرم‌های اطلاعاتیِ داده‌محور و همین‌طور شناسنامه خدمات به چک‌لیست‌های داده‌محور را دارند. این کار که با الگوی داده‌کاوی متنی یا به عبارت دیگر متن‌کاوی (Text Mining) قابل انجام است، درواقع با تبدیل‌کردن ارکان عملیاتی سازمان به ارکان داده‌محور، علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب ایجاد آمادگی الکترونیکی و داده‌ای در دستگاه مذکور می‌شود. این داده‌ها و اطلاعات نوپدیدار را هم می‌توان ذیل عنوان داده‌های اداری تعریف و طبقه‌بندی کرد. ایده محوری حائز اهمیت در نتیجه‌گیری بحث طرح‌شده عبارت است از: «اقتصاد اطلاعات داده‌های اداری». لازم به ذکر است اقتصاد اطلاعات ناظر به چگونگی توزیع اطلاعات بین ذی‌نفعان اداری و نحوه تأثیرگذاری وجود یا نبود این اطلاعات بر رفاه آنهاست. در گذشته، داده‌های اداری عبارت بودند از: داده‌ها و اطلاعاتی که درون اکوسیستم دولت ایجاد و درون اکوسیستم دولت و دستگاه‌ها مصرف می‌شدند. حال آنکه امروزه می‌توان داده‌های اداری را در خارج از اکوسیستم بوروکراتیک اداری و دستگاه‌های اداری جست‌وجو کرد. تحلیل سطوح مختلف تعریف جدید از داده‌های اداری که شرح داده شد، ظرفیت بسیار قابل‌اعتنایی را برابر دستگاه‌ها، مردم و بخش خصوصی قرار می‌دهد. اگر بپذیریم که اطلاعات حاوی ارزش و قیمت است و همچنین دستگاه‌ها برای تولید، ثبت، راستی‌آزمایی و به‌روزرسانی آن یا حتی استعلام آنها متحمل هزینه‌های مالی و نیروی انسانی می‌شوند، پس می‌توان برای تولید و استفاده از داده‌های اداری به بیرون از اکوسیستم اداری کشور نظر داشت. این موضوع که ذیل عنوان اقتصاد اطلاعات داده‌های اداری قابل تفصیل و تحلیل بیشتر است، فواید بسیاری برای دستگاه‌ها و مردم به ارمغان آورده و می‌تواند معضل اصلی دولت الکترونیک و مشکلات فقدان اطلاعات و استنکاف همکاری اطلاعاتی بین دستگاه‌ها را رفع کند. بنابراین باید پذیرفت داده‌های اداری در اکوسیستم دولت الکترونیک عبارت است از: هر داده و اطلاعاتی که به هر عنوانی در دولت الکترونیک نقش دارد، مستقل از اینکه تولیدکننده، مصرف‌کننده، تجمیع‌کننده، عامل راستی‌آزمایی، اعتبارسنجی و به‌روزرسانی آن چه کسی باشد. این نقش به طور طبیعی می‌تواند از سوی هرکدام از ذی‌نفعان فضای داده‌ای و اطلاعاتی اداری کشور، اعم از خود دستگاه‌ها و دولت، خود اشخاص حقیقی یا مردم و بخش خصوصی فعال در حوزه‌های داده‌ها و اطلاعات و داده‌کاوی انجام بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.