|

اقتصاد معماری زبان رسمی شهر و مردم

نوا توکلی‌مهر. معمار منظر

لئون کرییر، معمار اندیشمند اهل لوکزامبورگ، در کتاب راهگشای خود با نام «معماری؛ اختیار یا سرنوشت»، می‌نویسد در توحش تعمیم‌یافته ماشینی که شهرها و منظر‌ها را با مسکن‌ها و جعبه‌های میان‌مایه استعمار می‌کند، همه‌کس بازنده است. سؤال این نیست که چه کسی در نزاع، پیروز خواهد شد؛ بلکه این است که چگونه می‌توان کیفیت همه طرف‌های نزاع را با ایجاد رقابتی هوشمندانه، دموکراتیک،آموزش‌های کثرت‌مدارانه و نقدهای بی‌طرفانه اما مستدل و مؤثر، بهبود بخشید. توسعه، عمودی یا افقی؟ کلان‌شهرها، رشد کالبدی و جمعیتی یا توقف؟ شهرهای معاصر، مدرنیته یا رجعت به سنت؟ ساخت‌وساز، ادامه یا پایان؟.... و بالاخره رسالت معماری در این میان؟ شاید وقت آن رسیده است که به چندین تفکر واگرا و ناسازه [پارادوکس] در توسعه دانش‌بنیان شهرها نقطه پایانی گذاشته شود؛ نیز، وقت آن فرا رسیده که به نگرانی‌ها و ابهامات درباره رشد کلان‌شهر‌ها خاتمه دهیم. کلان‌شهر در قرن حاضر، ذاتا واجد قابلیتی برای انواع توسعه‌های کمی و کیفی است؛ چراکه در آینده نزدیک، شهرها منفک از مرزهای سیاسی کشورها، به‌عنوان قطب‌های اقتصادی و رشد حوزه نفوذ خود، با هم در سطح بین‌المللی به رقابت خواهند پرداخت. چنین سطحی از رقابت، به‌غایت بنیه کالبدی، سرمایه‌های اجتماعی و توان اقتصادی گسترده‌ای را می‌طلبد که فرنود‌آوری [دیالکتیک] موجود را از حد تقابل‌ها و دوگانه‌های فوق‌الاشاره، به رویکردی متهورانه در مقوله توسعه سوق دهد. امروزه ما مؤلفه‌های پایداری، زیست‌پذیری، کاربری زمین، سرانه‌ها و نظایر اینها را در پروژه‌های ساخت و ساز مورد استناد قرار می‌دهیم اما از طرح جدی موضوعاتی از قبیل سوددهی، سود سرمایه (Capital gains)، تأثیرات لبه‌ای (Externalities)، ارزش افزوده (Added value) و... پرهیز می‌کنیم چون اساسا چیز زیادی از آنها نمی‌دانیم. معماری، حوزه دانش یا حرفه‌ای خارج از اقتصاد نیست؛ این در حالی است که ما عمدا یا سهوا فراموش کرده‌ایم که چگونه ساختمان‌ها به‌طور مستقیم و بی‌واسطه در اقتصاد شهر تأثیر می‌گذارند چراکه فعلا «زمین‌های شهری» را به کالای سوداگری و «ساخت‌وساز» را به منبع درآمدزایی برای گروه خاصی از جامعه نه برای شهر و مردم بدل کرده‌ایم.... اینجاست که رشد کمی ساخت‌وساز‌ها در شهرهای بزرگ، به مثابه زنگ خطر در گوش جامعه حرفه‌ای به صدا درمی‌آید؛ جامعه حرفه‌ای که برخلاف تصور و میل باطنی در خدمت این سودمندی انحصاری است و حکمرانی شهری که مصلحت وقت را در این رویه غیرعقلانی جست‌وجو می‌کند. به دلیل به‌کارنگرفتن میان گستره مفاهیم اقتصاد شهری، ما تا زمان تأمین منافع کثرت‌مدارانه و تولید ارزش افزوده معماری، مدام از حجم وسیع ساخت‌وساز‌ها به مثابه تهدید و خطر برای حال و آینده شهرها به سیاقی طلبکارانه یاد خواهیم کرد بی‌آنکه بتوانیم راه‌حل‌هایی برای تبدیل این چالش به فرصت‌های رشد، تدوین کنیم. به‌عنوان یک حرفه، «معماری» میانجی تصمیم‌سازان گوناگون از طراح تا معمار، سرمایه‌گذار، تسهیل‌گر و حکمران بوده، «اقتصاد» زبان رسمی تکلم با این حوزه‌هاست. در انتها مقصد نهایی نیز در این گفتمان، ارتقای کالبدی است که متعلق به جامعه خواهد بود به نحوی که موجد نوعی هم‌گرایی در توسعه مردم‌محور و البته عقلانی شهرها شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.