|

راوی فرودستان به اسطوره صمد پیوست

شهرام اقبال‌زاده

1. خبر را خیلی زود می‌شنوم؛ همشهری‌مان بهروز نامداری، پزشک انسان‌دوست و رفیق‌نواز، که از زمان دل‌کندن از کرمانشاه و اقامت در کرج یار غار درویشیان و پزشک دائمی علی‌اشرف شده بود، خبر درگذشت راوی رنج‌های فرودستان را به آقا منصور یاقوتی دوست و نویسنده پیشکسوت کرمانشاهی داده بود؛ او هم با نوشته‌ای کوتاه «بانگه واز/ بانگ آواز» کرد که «علی‌اشرف درویشیان» هم به خاک پیوست؛ علت: ناراحتی ریوی. دوست مشترک‌مان، بهروز نامداری یک ساعت پیش خبر داد. به همین کوتاهی! و می‌دانیم که فاصله بین مرگ و زندگی، به‌مراتب از این هم کوتاه‌تر است؛ نفسی که فرو می‌رود، چون بر نیاید، یعنی ختم زندگی! هنوز حیران خبرم، که می‌بینم کانال «ادبیات کودکان» عین خبر را درج کرده است؛ قدم از قدم نمی‌توانم بردارم؛ می‌خواستم کم‌کم آماده بشوم که بروم نکوداشت حسن اصغری؛ لحظه‌ای تصمیم می‌گیرم که به اصغری تلفن بزنم و بگویم «عذر می‌خواهم دل و دماغ آمدن ندارم» و حال‌وحکایت را بازگو کنم؛ دلم نمی‌آید، با خودم می‌گویم «لابد او حالا از کرج راه افتاده، درست نیست که برنامه‌اش را به هم بریزم»؛ می‌دانم که چقدر دلبسته درویشیان است. کمی به خودم می‌آیم؛ خبر را از کانال «ادبیات کودکان» به کانال «ویراست» منتقل می‌کنم؛ و بعد برای خبرنگار لیزنا، که دعوتنامه بازدید از غرفه خبرگزاری انجمن کتابداران را برایم فرستاده، می‌فرستم. اولین خبرگزاری که خبر را بازتاب می‌دهد. در همین حین محمدهادی محمدی تماس می‌گیرد، می‌گوید: «شهرام مطمئنی خبر درسته؟»؛ می‌گویم: «چک می‌کنم!»؛ به آقا منصور تلفن می‌زنم. می‌گوید: «متأسفانه درست است.»

2. ذهنم به گذشته برمی‌گردد؛ کی بود و چگونه علی‌اشرف درویشیان را شناختم؟ تردید دارم که اول حسین برادرم «صمد جاودانه شد» را به من داد، یا زنده‌یاد نصرت‌الله نویدی با دادن مجله «جهان نو» و خواندن نوشته‌ای از درویشیان، درباره جشنواره فیلم کوتاه و نقد شلاقی او بر جشنواره، که او را به من شناساند. فرقی نمی‌کند، به‌عنوان نوجوانی پردغدغه و کتابخوان، از آن پس شیفته نوشته‌هایش شدم. دوران دانشجویی «از این ولایت» و «آبشوران» او در بین دانشجویان ولوله‌ای برپا کرده بود. 3. سرانجام ولوله‌ای که نسل درویشیان با کتاب‌هایشان برای عدالت و آزادی برپا کرده بودند، با ولوله‌ انقلاب به‌هم‌ آمیخت و در آن گم شد؛ اما به‌هرحال، موج انقلاب درویشیان و زندانیان سیاسی را آزاد کرد. زمستان همان سال که برای برپایی نمایشگاه کتاب به کرمانشاه رفته بودم، خبر رسید که درویشیان دارد به کرمانشاه می‌آید؛ به‌اتفاق حسین برادرم و چندین خودروي دیگر، تا بیستون به پیشوازش می‌رویم. آقای نقي‌حیدری، دوست قدیمی علی‌اشرف، سخت درویشیان را در آغوش می‌گیرد و می‌گوید «خوش آمدی برادر عزیز و رفیق سالیانم.» 4. پس از آن درویشیان مهم‌ترین اثر زندگی ادبی خود، «سال‌های ابری» را می‌نویسد؛ اثری که نوعی «زندگینامه خودنگاشت داستانی» است. در این داستان علی‌اشرف از فضای گرفته و تیره و گرفت‌وگیرهای شخصی و اجتماعی سخن می‌گوید و روایت زندان، یا «حبسیه» خود را نیز بازگو می‌کند؛ شخصیت «افق» همان جعفر کوش‌آبادی است؛ در این‌میان از شخص دیگری، که از هم‌پرونده‌ها و همدوره‌های دانشسرای عالی آن‌ها است، سخن می‌رود؛ که گویی شخصیتی ضعیف بوده؛ آن فرد ع.ا.ط است؛ که در نامه‌ای به علی‌اشرف، از کاستی‌های روایت دستگیری و زندان گلایه می‌کند؛ کوش‌آبادی نیز در خاطرات خود -که در فصلنامه تخصصی شعر «گوهران» آمده- به اشاره‌ای ظریف از این امر گذشته است؛ اما اینجا و اکنون سخن از اهمیت جریان‌سازی و تأثیرگذاری ادبیات درویشیان است؛ نه کژی و کاستی‌های آثارش! 5. ادبیات علی‌اشرف در یک کلام «ادبیات عدالت است و ستیز»؛ اصول داستان‌نویسی و رویکرد زیبایی‌شناسی برای او جنبه حاشیه‌ای دارند؛ او در کتابچه «صمد جاودانه شد» به روشنی مبانی اعتقادی خود را بی‌پروا و بی‌پرده بیان کرده است. اگر بخواهم چهار نفر را در طرح و تثبیت نام و آوازه صمد و آثارش، نام ببرم، بی‌گمان علی‌اشرف اگر در صدر نباشد، همپای جلال، شاملو و ساعدی -با وجود جوانی و گمنامی در آن زمان- نقش داشته است. میراث ادبی که می‌توان نام آن را «ادبیات ستیز» خواند. در این مجال و مقال نمی‌شود به ویژگی‌های این ادبیات پرداخت (در مقاله تفصیلی-تحلیلی «ادبیات، اسطوره و سیاست» بدان پرداخته‌ام؛ مقاله‌ای که در دفاع از نسل صمد و درویشیان نگاشته شده و درویشیان به خاطر آن مرا سخت در آغوش کشید.) 6. اکنون درویشیان دیگر در میان ما نیست، اما شگفتا! گویی مرگش نشان داد که او زنده‌تر از هر زمانی دارد با ما سخن می‌گوید!! پس از به‌محاق‌رفتن گفتمان عدالت در جهان، در چند دهه اخیر، و یورش سنگین نئولیبرالیسم و شکاکیت فراگیر پست‌مدرنیستی به هر نوع عدالت اجتماعی، واکنش گسترده به مرگ علی‌اشرف و ستایش از عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی او، نشان داد این گفتمان انگار دارد از حاشیه به متن جامعه بر‌می‌گردد! اگر به سنگم نزنند، ادبیات حزبی او در مفهوم گسترده‌اش (آنچه partisanship literature خوانده می‌شود)، خلأ حزبی عدالت‌خواه را به‌تنهایی -تا حدی- جبران کرده است. پدیده‌ای که برای من یکی، واقعا حیرت‌انگیز بود. مرگی که نشان داد، درویشیان سیزیف‌وار «گفتمان عدالت» را به فراز قله نزدیک کرده است؛ گویی در رگ‌های او خون همه سیزیف‌های عدالت‌خواه به غلیان درآمده است. اکنون علی‌اشرف هم به صمد و اسطوره‌های معاصر پیوسته است! باشد که در فرصتی مناسب به جایگاه تاریخی و ادبی او بپردازم؛ ادبیات او اوج ادبیات نیست، اما اوج عدالت‌خواهی است؛ چون شعر خسرو گلسرخی!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.