روسیه در صدمین سال انقلاب بلشویکی
صد سال از سومین انقلاب بزرگ تاریخ، در کنار انقلابهای فرانسه و استقلال آمریکا میگذرد؛ انقلابی که اوضاع جهان را دگرگون کرد. هرچند تجربه شوروی کمونیستی در ابتدای دهه 90 قرن گذشته فروپاشید و بهاینوسیله امپراتوری سرخی که لنین و استالین تأسیس کرده بودند، از بین رفت، اما این اتفاق همچنان تحولی بزرگ در تاریخ معاصر روسیه بهشمار میرود، بهویژه برای مردم این کشور با وجود قرائتهای متفاوتی که از آن دارند و این امر در ادبیاتشان نیز منعکس است. مشهور است که ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور کنونی روسیه، فروپاشی شوروی را بزرگترین فاجعه برای جهان توصیف کرد. او درعینحال توانست دوباره به «استالین» بهعنوان شخصیتی ملی و برجسته اعتبار دهد. بااینحال او بهکلی از فرهنگ مارکسیستی شوروی فاصله گرفت و ترجیح داد به گفتمان ملی و کلاسیک روسیه رجعت کند. یکی از انگیزههای او حفظ سنتهای ارتدوکسی و رویکردی اوراسیایی بود و پوتین بهاینوسیله توانست بین عقلانیت اروپایی و معنویت شرقی پیوند برقرار کند. همچنین او کوشید تصور یک امپراتوری نظامی قوی را که در هویت روسها تجسم یافته است دوباره احیا کند. از این دیدگاه برخی از تاریخنگاران جدید روسیه میگویند، او در حال احیای قرائتی از همان انقلاب بلشویکی، اما خارج از تفکر اروپایی است؛ یعنی در مقابل آن تصور سنتی که انقلاب بلشویکی را به پیامدهای تجربه مارکسیستی و عملکرد خاص «لنین» مرتبط میکرد و میگفت لنین توانست همان پروژه کمونیسمی را که احزاب اروپایی به دنبالش بودند در کشورش تحقق بخشد. به عبارت دیگر یعنی او همان تجربه پطر کبیر را که میخواست با شیوهای اروپایی روسیه را بازسازی کند تحقق بخشیده بود. اما انقلاب روسیه در موقع شروع چالشی برای نظریه مارکسیستی به حساب میآمد، زیرا در میان سرمایهداری صنعتی و تشدید جنگ طبقات اروپایی رخ نداده بود، بلکه در یک جامعه کشاورزی فئودالی که هیچ آمادگیای برای انتقال به کمونیسم را نداشت، رخ داد. مارکس گفته بود بزرگترین مانع در برابر انقلاب کارگری اروپا دولت نظامی روسیه است که به مثابه دیواری بلند مانع ایجاد یک تحول اجتماعی مطلوب میشود. ازاینرو، او بعید میدانست برنامه کمونیسم به روسیه انتقال یابد و بههمیندلیل چندان اهمیتی به فعالیت رهبران بلشویکی تبعیدشده در اروپایغربی نمیداد. لنین در کتاب خود، «چه باید کرد» که سال 1902 منتشر شد، نظریه «دایره تنگ» را نقد میکرد و میگفت احزاب کمونیستی برنامه سیاسی خود را در چارچوب آن محدود کردهاند، زیرا دغدغهشان بیشتر متمرکز بر کارگران شده، حال آنکه آنها بهتنهایی نمیتوانند تغییری در روسیه پدید آورند. به اعتقاد او، انقلاب برای آنکه به پیروزی برسد، نیازمند ائتلاف گستردهای از کارگران، کشاورزان و روشنفکرانی بود که او آنها را «انقلابیون ماهر» مینامید، در کنار قومیتهای محروم و ستمکشیدهای که سالهاست زیر سیطره امپراتوری تزار زندگی میکردند. از این منظر، انقلاب 1917 در ابتدای کار یک انقلاب ایدئولوژیک یا کارگری صرف نبود. بعدها نیز بهتدریج به شیوه جدیدی از یک حکومت سیاسی تبدیل شد که فاقد معیارهای دقیق مارکسیستی بود. این مطلب را شخص لنین نیز در«سرمایهداری دولتی» توضیح داد و آن را پلی ضروری بین دولت سرمایهداری و حالت کمونیستی پس از آن دانست. مطالعات تاریخی جدید در روسیه به این نتیجه رسیده که نبوغ لنین در این بود که توانست مقولات مارکسیستی را جذب سنتهای روسی کند و به صورت یک رویکرد روحی مسیحی- ارتدوکسی محافظهکار در قالبهای فلسفی جدید درآورد. او از تفکر یک دولت قوی بهعنوان تضمینکننده وحدت جامعه دفاع میکرد؛ مسئلهای که جزء اصول تاریخ سیاسی روسیه بهشمار میرود. مسئله ناسیونالیسم همواره یک مشکل نظری و ایدئولوژیک برای دولت شوروی بود. روسیه اما در کل ماهیت امپراتوری خود را حفظ و مناطقی مانند اوکراین، روسیه سفید و قفقاز را به خود ملحق کرد. به این دلیل دولت شوروی یک دولت ناسیونالیستی به معنای جدید نیز نبود، حتی اگر الگوی امپراتوری تزاری را کنار میگذاشت. درواقع استالین بین مفهوم «ملت روس» بهعنوان رهبریکننده اتحاد ملتهای شوروی با مفهوم «ملت شوروی» همزیستی به وجود آورد. او گرایش ناسیونالیسم انقلابی را مورد قبول و گرایش ناسیونالیستی «ارتجاعی» را مردود میدانست. با فروپاشی ایدئولوژی اتحاد جماهیر شوروی، این امپراتوری نیز فروریخت و تعدادی از جمهوریها جدا شدند. در مقدمه آنها اوکراین بود که نقشی محوری در تاریخ معاصر روسیه داشت. پس از آن بود که یکبار دیگر مسئله هویت روسی به شکل بیسابقهای مطرح شد. بهاینترتیب جدال سختی را که دو دهه اخیر در رابطه با «فکر روسی» مطرح شده بود، به این صورت باید خلاصه کرد که انقلاب اکتبر 1917 برای نسلهای جدید دو معنای متعارض را تداعی میکند: یکی نماد قدرت و جایگاه رهبری ازدسترفته در حوزههای استراتژیک بینالمللی (و نوستالژی احیای آن) و دیگری نمادی از یک استبداد سیاسی و عقبماندگی اقتصادی و تضعیف هویت روسی، بهویژه در ابعاد فرهنگی و دینی آن. زخم عمیق موجود در ذهنیت روسی از همینجا نشئت میگیرد. *منبع: الاتحاد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.