|

دولت رفع مشکل بنگاه‌های بزرگ را در اولویت بگذارد

اصابت بحران صنعتی به طبقه متوسط

«فروپاشی طبقه متوسط» هشداری است که از سوی یک اقتصاددان که چهار سال در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در هیئت معاون اقتصادی مشغول به کار بود، مطرح شده است. حجت‌الله میرزایی در یک تحلیل اقتصادی و اجتماعی از طریق دو استدلال به این نتیجه‌گيري رسیده است که اگر جریان تولید صنعتی بنگاه‌های کلان بحرانی شود، به فروپاشی و اضمحلال طبقه متوسط می‌انجامد. کاهش و تضعیف قدرت خرید و درآمد واقعی خانوارهای شهری در یک دهه گذشته همیشه از سوی کارشناسان مورد تحلیل قرار گرفته است. براساس آمارهای بانک مرکزی در 10 سال گذشته به میزان 12 درصد از درآمد واقعی خانوارها کاسه شده است. شروع بحران از بالا حجت‌الله میرزایی که پیش‌تر در بنگاه باران به بروز این بحران اشاره کرده بود، در گفت‌وگو با «شرق» عنوان کرد: اگر بنگاه‌های بزرگ صنعتی به شکل کنونی در معرض خطر باشند، منجر به بحران‌هایی در سطح اقتصاد و جامعه خواهد شد که در نهایت طبقه متوسط را به سمت فروپاشی خواهد برد. مفهوم طبقه به‌طور معمول عمدتا در روش‌های کمی ‌بر مبنای درآمد و برخورداری‌های مادی افراد سنجیده می‌شود و در آن از سه طبقه پایین و متوسط و بالا سخن گفته می‌شود. اگرچه نمی‌توان منکر آن شد که برخورداری‌های مادی می‌توانند مبنایی برای تقسیم جامعه قرار بگیرند، ولی مرزبندی دقیق در میان طبقات، امکان‌پذیر نیست. بنابراین اگر امروز ما به طبقات سه‌گانه استناد می‌کنیم، اولا منظورمان برخورداری‌های مادی و امتیازات اجتماعی است و ثانیا این استفاده در سطح بحث‌های عام و اشاره به روندها، محدود می‌شود. اقتصاددان‌ها امروز ترجیح می‌دهند از دهک‌های درآمدی سخن بگویند و جامعه‌شناسان از اقشار یا گروه‌های اجتماعی و شغلی که مؤلفه‌ها و مرزهای دقیق‌تری دارند. بر این اساس در روش‌های متعارف در علوم انسانی طبقه متوسط را ابتدا بر مبنای امتیازات مادی که یک جامعه به افرادش می‌دهد، تعریف می‌کنند و از این طریق حتی امتیازات غیرمادی نیز به نوعی «ارزش‌گذاری مادی» می‌شوند و سپس به میانگینی می‌رسند که قاعدتا دو قطب را در رأس و در کف به نسبت خود روی یک پیوستار نشان می‌دهد و آنچه در میان می‌ماند، طبقه متوسط است. این طبقه بسیاري از مشاغل را شامل می‌شود؛ مشاغلی که میرزایی بر مبنای ماهیت آنها استدلال خود را مطرح می‌کند و می‌گوید: «ما معتقدیم اگر مسائل بنگاه‌های بزرگ صنعتی ایران حل نشود، ما خیلی زود باز به یک رکود بزرگ برمی‌گردیم و نه‌تنها این رکود ممکن است به راحتی قابل حل‌وفصل نباشد، بلکه با آثار و پیامدهای اجتماعی بزرگی مواجه خواهیم شد. برای اینکه اولا بنگاه‌های کوچک صنعتی، بدون آنها فاقد ویژگی پویایی هستند و پویایی آنها کاملا وابسته به پویایی بنگاه‌های بزرگ است. ثانیا ممکن است ما با یک اضمحلال تاریخی تولید صنعتی مواجه شویم. یکی از پیامدهای آن، فروپاشی طبقه متوسطی است که حیات آن به‌طور جدی به تولید صنعتی در سطح بنگاه‌های بزرگ وابسته است». نابودی مشاغل طبقه متوسط از 2 مسیر این اقتصاددان در توضیح این ایده که تداوم و ثبات طبقه متوسط به بنگاه‌های بزرگ صنعتی مرتبط است، به دو استدلال اشاره می‌کند. استدلال اول به این شرح است که «اگر بنگاه‌های بزرگ صنعتی در معرض خطر باشند، بیش از هر چیزی و در ابتدای امر موجب ازبین‌رفتن مشاغلی می‌شود که جزء مشاغل طبقه متوسط محسوب می‌شوند». تکنیسین‌ها، مهندسان، مدیران میانی و به‌طوركلي همه کسانی که در ادبیات اقتصاد مارکسیستی به‌عنوان کارگران فکری شناخته می‌شوند، اصلی‌ترین بدنه کاری از طبقه متوسط این بنگاه‌ها را تشکیل می‌دهند. به گفته میرزایی در صورت اختلال در روند این بنگاه‌ها، بی‌کاری حادث‌شده در گروه مزبور می‌تواند موجد نوعی ناامنی اجتماعی و سیاسی شود. استدلال دوم میرزایی بر مبنای مکانیسمی ‌مطرح شد که در آن جریان حیاتی از بنگاه‌های بزرگ به سمت بنگاه‌های کوچک حرکت می‌کند. وی معتقد است در نظام تولید صنعتی بنگاه‌های کوچک وابستگی بسیار حیاتی‌ای به بنگاه‌های بزرگ دارند و مقصد زنجیره‌های تولید ارزش به آنها ختم می‌شود. به‌عنوان مثال در اطراف ایران‌‌خودرو و به‌عنوان یک بنگاه کلان مقیاس هزاران قطعه‌سازی ایجاد شده است که وابستگی زیادی به وضعیت و احوالات اقتصادی آن دارند. بنا بر شکل این نظام در صورت بحران در بنگاه‌های بزرگ، در مرحله دوم به بنگاه‌های کوچک تسری می‌یابد. میرزایی می‌گوید مدیران و مالکان این بنگاه‌ها نیز اغلب در طبقه متوسط قرار دارند. بنا بر این استدلال ضربه حاصل از اختلال مزمن در کارکرد بنگاه‌های بزرگ به دو طریق مستقیم و غیرمستقیم به مشاغل طبقه متوسط اجتماع اصابت می‌کند. حجت‌الله میرزایي بیش از هر چیز تأکید می‌کند که نباید تحلیل‌های اقتصادی و اجتماعی در این زمینه را به شورش‌های کارگری محدود کرد. به اعتقاد او بسیار مهم است که اوضاع طبقه متوسط به‌عنوان یک شاخص اجتماعی سرنوشت‌ساز در آینده کشور تحلیل شود. کارشناسان معتقدند اگر طبقه متوسط از لحاظ برخورداری‌های مادی اولیه (عمدتا در سطح خوراک، مسکن، پوشاک، حمل‌ونقل، سلامت و آموزش) بتواند نیازهای اولیه خود را هرچند به صورت نسبی تأمین‌شده ببیند، به سوی برخورداری‌های فرهنگی می‌رود. اما اگر در شرایطی این وضعیت به هم بخورد، یعنی مقدار زیادی از درآمدهای خود را صرف نیازهای اولیه کند، می تواند بحران‌های زیادی مانند بی‌ثباتی و رادیکالیزه‌شدن طبقه متوسط یا برعکس در یک کشور با اقتصاد دولتی منجر به رفتارهای محافظه‌کارانه و حتی راست‌گرایانه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.