خاطرات جمعی امروز در متن شهر آینده
نوا توکلیمهر. معمار منظر
عشق به تاریخ و بازگشت به گذشته بهقدری نخنما و بیحاصل شده که مسلما قادر نخواهد بود راهحلی برای حل بحران هویت و خاطرهزدایی ارائه كند. بهاینترتیب خاطرات صرفا بهعنوان رویدادهای تاریخی نیستند که بهعنوان منابع تجدیدناپذیر و محدود ارزشهای ملموس و ناملموس از گذشتگان به نسل امروز به ارث رسیده باشند. اولین و بدیهیترین معادلات یک شهر یا بهتر بگوییم یک شهر مدرن، ساختارهای عملکردی آن است؛ ساختار عملکردی برای تولید و بازتولید کالا و فرهنگ از یکسو و مصرف آنها از سویی دیگر. بنابراین یک شهر معاصر برای جستوجو و دستیابی به این عملکرد در دو وجه فضایی (کالبدی- عملکردی) و جامعهشناختی خود را سازماندهی میکند و برای سازماندهی در این دو وجه، خطوط و قالبهای استوار و انعطافناپذیری شکل میگیرند. هردو این وجوه یا لایهها، دو نوع فرصت یا امکان را در شهر میسر میکنند: - امکان شکلگیری رویدادها و مراودات اجتماعی - امکان بازنمایی هویت، انتقال خاطره و تاریخ شهر در یک مقایسه بین دو وجه یا دو لایه فضایی و جامعه باید گفت لایه جامعه به دلیل نقش دوپهلویی که در این ساختار عملکردی ایفا میکند، همواره لایهای ظریفتر و غیرقابلپیشبینیتر بوده است. به این معنا که در شهرهای معاصر هنگامی که از لایه اجتماع یا مردم صحبت میکنیم، مرزبندی فرهنگی، سیاسی و قومی - قبیلهای جامعه از مقیاس محلی تا مقیاس شهری، ملی و منطقهای و جهانی در نوسان و تغییر و تبدیل است، چراکه نیازهای فرهنگی یک شهر مدرن و شهروند معاصر کاملا تحتتأثیر پدیدههای جهانیشدن قابلیت گسترش و تنوع و تازگی دارد. درمقابل، لایه کالبد در شهر معاصر ارتباط مستقیمتر و قابلپیشبینیتر با جریانهای شهر و الگوی رفتاری شهروندان دارد. از سویی دیگر تحولات کالبدی شهر، بستر خاطرات شکلگرفته را محو میکنند، تغییرشکل میدهند، مناظر آشنا تخریب یا تبدیل میشوند، یادمانهای شهری، سبکهای معماری، اسامی مکانها و... تغییر میکنند، نشانیها گم و نشانیهای جدید ایجاد میشوند. به همین دلیل موضوع خاطرات جمعی همواره از چالشهای همیشگی شهر معاصر بهشمار میرود. در تباین معمول هویت و زمان، بسیاری از نظریهپردازان شهری بر این باورند که هویت شهرهای درحالتوسعه زیر گسترش شتابان و بیبرنامه مدفون شده و برای بازنمایی هویت، باید که با باززندهسازی فضاهای قدیمی دست به نوعی غبارروبی و پردهبرداری زده شود. این طرز تلقی مؤید این تفکر است که هویت یک امر نوستالژیک متعلق به گذشته است. پس در بازگشت به جستوجوی ویژگیهای شهر معاصر که جریان زندگی مدرن برپایه ساختارهای تاریخی دیروز را در خود هدایت میکند و ضمنا به طور روزافزونی در معرض تأثیرات جهانیشدن قرار دارد، امکان شکلگیری رویدادها و مراودات اجتماعی و امکان بازنمایی هویت، انتقال خاطره و تاریخ شهر در متن همان ساختارهای عملکردی است که در یک نظریه جامعهشناسی مدرن، شهر را بهعنوان یک پدیده امروزین در عصر سرمایهداری و تمایزیافتگی (مکان بوروکراسیهای گسترده، صنعتی، حوزههای تفکیکیافته خصوصی و عمومی) مطرح ميكند. در چنین تغییر و تبدیل عظیمی از تلقی فضاهای عمومی و زندگی اجتماعی، «خاطرات جمعی» در کالبد و بستر تعاملات جامعهای شکل میگیرد که نهایتا در خدمت این ساختار عملکردی است؛ چه این کالبد در شمار نسل جدید معماری شهری باشد و چه کالبد دیروزین و تاریخی که مسلما تمایلی به بازیکردن در نقش شیء موزهای در شهر را نداشته و در صورت جریان پویای زندگی معاصر، ضمن روایت تاریخ شهر و داستانهای آن، قابلیت پرورش خاطرات جدید را داراست. آنچه که در ابتدا به نگرشهای جدیدتر و پدیدارشناسانه به مکان و رویدادها در شهر از آن یاد شد، مشاهده و کشف همین غلبه سبک زندگی جدید است که در روند جهانیشدن شهرهای مدرن، فرایندی ناگزیر و گریزناپذیر به نظر میرسد. بهاینترتیب برای طراحان، برنامهریزان و مدیریت شهری نسخه قابلقبول همان پرداختن به وجه کنونی «هویت» و جستوجوی فرصتهای شکلگیری خاطرات جمعی امروز و آینده بر ساختاری از گذشته است که شهر هنوز میتواند آن را روایت کند و بازنمایاند. باید گفت شهری مانند تهران، مصداق بارز این نوع تحول و دگرگونی سریع و شتابان در فرم و ساختار عملکردی فضاهای شهری است. طراحی نظام هویتمندی فضاهای جدید و قدیم و خوانش روایتهای شهر، همچنین سیاستهای مدیریت مکان- رویدادها و حفظ و تقویت ارزشهای ملموس و ناملموس در این شهر نیازمند اقدامات پایهای در جهت ارتقای کیفیت فضاهای شهری، مکانسازی بر اساس مؤلفههای چهارگانه اهمیت، ظرفیت، حساسیت، مطلوبیت فضا و کشف فرایندهای پاسخگویی فضاها به الگوهای رفتاری و جریانهای شهری جدید است؛ فرایندهایی که نیازمند شناخت دقیقتر و عمیقتری نسبت به رویکرد مستشرقین به شهرهای ایران یا گذشتهگراییهای بیمارگونه و بیسرانجام در طرحهای باززندهسازی فضاهای تاریخی هستند. بهطورمثال پدیده معاصری مانند مرکز خرید گلستان در شهرک قدس (غرب)، یک نمونه نسبتا موفق مرکز محلهای در تعریف جدید را به نمایش گذاشته و در یک نمونه شکستخورده، طراحی میدان شیخبهایی و گودال باغچه میانی آن بهعنوان مرکز خرید و تفرج، فضایی متروکه و تا اندازهای ناامن را رقم زده است. همان فرایندهایی که در کالبد قدیم شهر؛ بهطورمثال در پارک هنرمندان و مرکز فرهنگی خانه هنرمندان با کاربریهای چندمنظوره، باغموزه سینما (باغ فردوس)، باغموزه قصر موفقیتهایی را به ارمغان آورده است و فرصتهای بالقوهای مانند میدان توپخانه (امام خمینی)، میدان مشق، بازار و بسیاری از فضاهای موجود، اما دارای آسیبهای جدی در فرم و معنا را واجد کیفیتهای خاطرهسازی و ماندگاری این خاطرات در جریان زندگی معاصر كرده است. یک واقعیت مسلم در پویایی «خاطره» در فرایند برنامهریزی و طراحی شهری این است: «گذشته» اساسا زیرساخت هویت اجتماعی است که با ملاحظات «امروز» شکل میپذیرد. خاطره، ریشه در تجربیات جمعی دارد و با چارچوبهای فضایی و زمانی همراه میشود. به عبارت دیگر، خاطره اساسا برپایه زیست تجربهشده از سوی نسلهای متمادی استوار شده است، اما عمل بازخوانی آن باید بر پایه باززندهسازی فضا و عملکرد با اقتضائات امروز استوار شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.