|

پرسش از تئاتر امروز ایران

امین عظیمی

1 چرا تئاتر کار می‌کنیم؟ چرا چنین متنی را برای روی صحنه‌بردن انتخاب می‌کنیم؟ چه کارکردها و ضرورتی در اجرایمان به کار می‌بندیم؟ در تلاش‌ایم چه «ایده»‌ای را در جهانِ اثر خود بازتاب دهیم؟ تنفس در هوای تئاتر برای ما چه معنایی دارد؟ و...؛ اینها از آن دست پرسش‌هایی است که در روزگارِ امروزِ تئاتر ما، بیش از هر زمانِ دیگری رو به ناپدیدی گذاشته است. ایستادن، تأمل و بعد حرکت‌کردن در قلمرو طرح پرسش: چرا در فرایندی، در شغلی با نام و تبارِ «آفرینش تئاتری» قدم برمی‌داریم؟ و شاید حتی وسیع‌تر از آن: چرا و بر مبنای چه ضرورتی به تماشای تئاتر می‌نشینیم؟ زمانی در قلمرو یونان باستان، تئاتر ابزاری برای تجلی‌بخشی به مفهومِ مشارکت اجتماعی بود. شهروندانِ سرسپرده دولتشهرها برای آنکه بتوانند وفاداری و درعین‌حال پرسشگری خود را در ارتباط با مفهومِ هویت اجتماعی بازتاب دهند به تپه تئاترون می‌رفتند تا در جریان برگزاری جشنواره‌های فراگیر سالانه تئاتر، راهی برای طرح و روبه‌روشدن با چالش‌های معناشناختی زندگی‌شان پیدا کنند. آنها به شکلی متحد و یکپارچه- با بازیگران حاضر بر صحنه-، روی سکوهای سنگی می‌نشستند تا دریچه‌ای برای «بازاندیشی» خود و جهان خویش بیابند. آنچه در صحنه می‌گذشت روایتگر انسان‌هایی بود- یکی از آنها... برتر از آنها- که می‌کوشند حدودِ اراده خود را در برابر دیوار بزرگِ هستی به رخ بکشند و حتی اگر در انتها در خونِ خود غلتان می‌شدند، پرده‌دارِ این حقیقت بودند که انسان چیزی جز تلاشی همه‌جانبه در جهتِ کشف، آفرینش و پاسداری از معنای زندگی نیست. حتی اگر در این مسیر خود را قربانی کند، باز هم میراث او می‌تواند برای دیگران توشه‌ای امیدبخش به شمار رود. آنها ترس خورده یا ستایش‌آمیز، شاهدِ تقلای قهرمانانی بودند که گاه متهورانه و با چشمانِ بسته خود را به حجم تاریک و عظیمِ نادانستگی‌ها پرتاب می‌کنند تا امکانی برای فرارفتن از وجوهِ مادی خود ایجاد کنند؛ پیش از آنکه همراه با قهرمانانِ بی‌باک تراژدی‌ها در برابر نیروهای مستبد و کوری که آنها را همچون رمه‌ای چشم‌وگوش بسته به هر کجا که می‌خواست بکشاند، خرد و خاکستر شوند و بر خاک بنشینند، بر این حقیقت جاودانی صحه می‌گذاشتند که زیستن در تمامی ابعادش چیزی جز تلاش برای فهم‌کردنِ آنچه می‌کنیم و پذیرش مسئولیت در قبال آن نیست. اینکه در هر لحظه بیندیشیم و با همه وجود بپرسیم کیستیم؟ به کجا می‌رویم؟ در چه کاریم؟ با چه چیزی موافق و همراهیم و از چه چیزی گریزانیم؟ تئاتر همواره بر این مهم مفتخر بوده که دوشادوش و حتی صریح‌تر از فلسفه یکی از ناب‌ترین نمودهای پرسشگری بشر را نمایندگی کرده است. اگر درام‌نویسان آن عصر همچون دیگر شهروندان دولتشهرهای یونانی می‌بایست سرسپردگی و وفاداری خود را به سرزمین و هویت اجتماعی خود ابراز می‌کردند تا در نهایت به‌عنوان بخشی از تجلی مفهوم «ملت» حضور داشته باشند، اما تلاش‌شان به معنای فروبستن چشم، دوختن دهان و رمه‌وار پیش تاختن نبود. برای درام‌نویسانِ نخستینی همچون «آیسخلوس»، «سوفوکل» و «اوریپید»، حتی وفاداری به دولتشهر یونانی خود فرصتی به‌شمار می‌رفت که در آثارشان با ترسیم تناقض‌ها، چالش‌ها، زشتی‌ها و ترس‌ها جایی برای تبیین انتقادی مفهوم «یونانی‌بودن» و فراتر از آن «انسان‌بودن» باز کنند. حتی اگر به ترسیمِ دشمنان خود می‌پرداختند، آنچنان که «آیسخلوس» در نمایش‌نامه «ایرانیان» چنین کرد، می‌کوشیدند به‌جای تحقیر و خوارشمردن صرفِ خصمِ خود، امکانی برای نقدِ غرور کاذب و خطرهای پیش‌ روی ملت خویش ایجاد کنند؛ چراکه به این مهم باور و ایمان داشتند که تئاتر می‌تواند به‌عنوان یک نیروی مصلح اجتماعی، جهانی بهتر برای مردمانی بهتر بسازد. 2 تئاتر این روزهای ما در ایران حتی کمترین و دورترین نشانی از چنین «ایده‌هایی» هم ندارد. تئاتری که دست‌اندرکاران‌اش «پرسیدن» را فراموش کرده‌اند. فراموش کرده‌اند برای چه و برای کدام هدف و ارزشی تلاش می‌کنند. فراموش کرده‌اند که چه نسبتی با اجتماع، زمانه و حیات مردمان خود دارند. فراموش کرده‌اند که حقیقت‌جویی چیست؟ مسئولیت اجتماعی هنرمند چگونه باید پی گرفته شود؟ فراموش کرده‌اند توسعه آگاهی‌های فردی از دریچه تئاتر تا چه حد در جامعه ما حیاتی است. فراموش کرده‌اند چه نسبتی میان تئاتر و دموکراسی وجود دارد. آنها فراموش کرده‌اند از خودشان بپرسند چرا؟ در پی چه هستند؟ از چه چیزی در این میان لذت می‌برند و چه لذتی برای مخاطبان‌شان تدارک دیده‌اند؟ چه چیزی را می‌سازند و چه چیزی را به پرسش می‌کشند؟! تئاتر امروز ایران مشحون از اجراهایی است که فاقد هرگونه جهان‌بینی، هستی‌شناسی و بنیاد نظری متعالی است. صرف آنکه رویدادی برگزار شود، صرف آنکه گروه گروه آدم‌هایی برای دیدن آنچه «هیچ» هم نیست به سالن‌های شهر گسیل شوند تا روزی به شب برسد و شبی به روز. آیا هیچ جایی برای پرسشگری، برای نقد و برای استعلا از آنچه در حال زیستن آن هستیم در تئاترهایمان در نظر گرفته‌ایم؟ جایی برای طرح ایده‌های بنیادین پیرامون حیات، تناقض‌ها، ترس‌ها و چالش‌های خودمان؟ بدون شک هستند کسانی که در این میدان تلاش می‌کنند. اما آنها نوادر ستاره‌هایی‌اند که هجوم تئاترهای فاقد حیات فکری، تئاترهای مرده‌وار مصرفی و فست‌فودی هر روز بیشتر و بیشتر به چاه ویلِ تاریکی هل‌شان می‌دهد. تئاتری که فراموش کرده است از خودش بپرسد اصلا در این روز و ایام در چه کاری است؟ چرا هست؟ و بود و نبودش چه فرقی می‌کند؟ قرار است چه ایده‌ای را در ذهن مخاطبان‌اش فعال کند؟ چه تأثیری بر روح و جان آنها بگذارد؟ یادمان رفته است که سیر تاریخی تئاتر و فرازونشیب آن همواره در‌صدد تبیین این مفهوم بوده: تئاتر، هنر پرسیدن است؛ با صدای رسا و در برابر چشمان مخاطبان تناقض‌ها و تردیدها و چالش‌ها را به امید یافتن معبری فریادزدن... . اما تئاتر امروز ما کجا ایستاده است؟ 3 «سنکا» درام‌نویس و حکیم رومی در رساله مشهورش «هنر فروخوردن خشم» از فردی به نام «سکستیوس» و عادت هر شب‌اش سخن می‌گوید: «او این‌گونه می‌کرد: در پایان روز در بحر تأمل در بسترش، از روح خود می‌پرسید: «امروز از چه نقصی خود را تصفیه کردی؟ بر چه گرایش ناپسندی چیره گردیدی؟ در چه زمینه‌ای بهتر گشتی؟» این همان نیازی است که تئاتر امروز ما باید در پی‌اش باشد و باید سؤالات سکستیوس را در مورد فرآیند آفرینشگری تئاتری خود هر شبانه از خود بپرسد: امروز برای چه در هوای تئاتر نفس کشیدی؟ بر کدام آسیب و ابتذال در راهِ خلق اثری حقیقی و اصیل غلبه کردی؟ و در چه زمینه‌ای تماشاگرانت را، سرزمین و جامعه‌ات را پیش بردی؟ بر کدام فساد و تباهی شوریدی و کدام پرسش را برای جلوه‌بخشیدن به معنا و پاسخ در روح تماشاگران‌ات فرو نشاندی؟ و... . این نیازی فوری برای تئاتر امروز ایران است که با خودش روبه‌رو شود و به‌صراحت بپرسد که در چه کار است!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.