|

درباره بحران آب در کشور

بازخوانی مسئله برای دستیابی به برون‌رفت

سیداویس ترابی*

منابع آب دردسترس، مهم‌ترین رکن سرزمینی برای توسعه اقتصادی- اجتماعی است. درحال‌حاضر، میزان آب برداشت‌شده نسبت به منابع آبی دردسترس سرزمین ایران، بیشتر از 80 درصد است و در نتیجه باید گفت کشور ما درگیر تنش آبی شدیدي است. طبق شاخص تنش آبی، زمانی گفته می‌شود یک کشور یا منطقه «تنش آبی» دارد که سرانه منابع آب آن کشور کمتر از هزارو 700 مترمکعب در سال باشد. در این راستا، در دسته‌بندی بین‌المللی که برای تعیین شاخص تنش آبی صورت گرفته است، وضعیت کشورها بین صفر تا پنج امتیازدهی شده است. در این دسته‌بندی، شاخص تنش آبی ایران برابر 4.8 تعیین شده است. به عبارتی دیگر، شاخص تنش آبی ایران در بخش کشاورزی برابر 4.8، در بخش شرب برابر 4.8 و در بخش صنعت برابر 4.6 است که میانگین آن برابر 4.8 به‌عنوان شاخص تنش آبی ایران معرفی شده است. در بررسی تحلیلی دلایل تنش آبی شدید، عوامل زیر را می‌توان بیان کرد:

- حدود یک‌پنجم کاهش منابع آب ایران، ناشی از افزایش خشکی زمین و کاهش ذخایر برف است که تا حدودی، واکنشی به دوره خشک‌سالی هیدرولوژیکی اخیر کشور است و خشک‌سالی بحرانی سال آبی 1386-1385 شمسی در آمار منابع آب ایران کاملا نمایان است. درواقع، 20 درصد ازدست‌رفتن منابع آب کشور، ناشی از شرایط اقلیمی ایران و پشت‌سرگذاشتن دوره خشک‌سالی بحرانی بوده است. - عامل تبخیر، به‌ویژه تبخیر از سطح مخازن سدها نیز دلیل یک‌پنجم دیگر این کاهش آب ایران است. می‌دانیم که اقلیم سرزمین ایران به‌طور متوسط خشک و نیمه‌خشک بوده و منابع آب سطحی جاری در رودخانه‌ها کمتر از پنج درصد منابع آب سرزمینی است. حال با تبدیل آب سطحی جاری به دریاچه‌های مصنوعی ذخیره در پشت سدها، نرخ تبخیر به دلیل افزایش سطوح مؤثر تبخیر، به‌شدت افزایش یافته است. این رویداد، متذکر می‌شود که در بحث تعیین روش‌های متعدد تأمین آب برای توسعه، توجه به شرایط اقلیمی سرزمین، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به عبارتی دیگر، در انتخاب گزینه برتر تأمین آب یک منطقه از میان انواع گزینه‌های فنی موجود، علاوه‌بر توجه به مباحث اقتصادی- اجتماعی، باید به توان اکولوژیکی و اقلیمی آن توجه بسیار کرد. حال آنکه در بیش از نیم‌قرن دوره مدرنیته ایران، بهره‌مندی یک‌بعدی از تکنولوژی و بی‌توجهی به دانش سرزمینی باعث مهار منابع آب سطحی ناچیز کشور در پیکره سدها شده است که نتیجه آن، افزایش سطوح تبخیر در منطقه‌ای است که اقلیم آن خشک و نیمه‌خشک است. - اما دلیل اصلی ازدست‌رفتن منابع آب ایران، ناشی از کاهش آب‌های زیرزمینی ذکر شده است. پس از تعیین الگوی توسعه کشاورزی برای ایران در دهه‌های 20-30 شمسی، استفاده از منابع آب دردسترس برای توسعه در بخش کشاورزی، رشد فزاینده‌ای داشت. منبع اصلی آب کشور، آب‌های زیرزمینی است. ورود تکنولوژی و امکان حفر چاه‌های متعدد عمیق و نیمه‌عمیق، رویه برداشت از آبخوان‌ها و منابع آب زیرزمینی ایران را با رشد تصاعدی و ویرانگری مواجه کرد. در این میان، هم‌زمان با رشد جمعیت در سه دهه گذشته و توسعه زمین‌های زیر کشت که باعث افزایش چشمگیر نیاز به منابع آب دردسترس شد، وقوع دوره خشک‌سالی اخیر کشور و کاهش سهم بارندگی‌ها نیز افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی را تشدید کرد، به‌نحوی‌که با کاهش سهم آب‌های سطحی، مردم و کشاورزان برای تأمین منابع آب موردنیاز خود، به منابع آب زیرزمینی روی آوردند، به‌نحوی‌که در‌حال‌حاضر در بیشتر آبخوان‌ها، بیلان منفی و به حجم استاتیک منابع آب زیرزمینی دست‌اندازی شده است. عدم مدیریت برداشت از منابع آب زیرزمینی، باعث تخلیه بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و بدون توجه به توان آبخوان‌ها شده که حاصل آن تأثیر 60 درصدی در کاهش منابع آب ایران است. حال با بیان مختصری که در نوشتار فوق ارائه شد، کشور ما فاصله چندانی تا رسیدن به شاخص تنش آبی پنج ندارد. راهکار برون‌رفت از این بحران و نجات کشور از کاهش منابع آبی دردسترس، پذیرش شرایط وخیم پیش‌آمده از سوی تمام نهادهای اجتماعی و مدیریتی و تلاش فراگیر برای حل تدریجی این بحران است. مهم‌ترین رکن این تلاش جمعی برای نجات کشور از بحران آبی ایجادشده، بازطراحی الگوی توسعه کشور مبتنی‌بر پتانسیل‌های سرزمینی و جغرافیایی آن است که در این زمینه، رعایت محدودیت منابع آب دردسترس به‌عنوان یکی از قیود سرزمینی الزامی است. * متخصص آب و محیط ‌زیست

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.